Główna :  O nas :  Impressum :  Literatura  :  Dla autorów :  Archiwum :  Publikacje :  Kontakt :  turystykakulturowa.ORG

 
 

Miejsca z duszą

 

Izabela Wyszowska, Tadeusz Jędrysiak

Wieś w kwiaty malowana – artystyczna dusza i malowany świat Felicji Curyłowej z Zalipia

"Łukiem tęczy opasała życie 
Uśmiech kwiatów kształtował jej talent 
Jak ludowy poeta - marzyciel 
Od przyrody na życie brała patent 
I rozsiała po Zalipiu barwy…"
 
[Maria Kozaczkowa, poetka ludowa z Zalipia, 1974]

"Całe życie Curyłowa żyła w zaczarowanym, stworzonym przez siebie kolorowym świecie barwnej sztuki ludowej. Była ona jej zamiłowaniem i treścią istnienia" 
[Gieroń, 2015]


Źródło: http://www.bankier.pl/wiadomosc/Zalipie-Barwy-przeszlosci

Zalipie to małopolska wieś położona na Powiślu Dąbrowskim (34 km od Tarnowa), od dawna słynąca z malowanych chat. Zwyczaj malowania domów i wnętrz mieszkalnych w oryginalne motywy kwiatowe pielęgnowany jest z pokolenia na pokolenie. Obejmował on nie tylko Zalipie, ale również inne miejscowości Powiśla, a nawet kraju. Zwyczaj ten w przeszłości był kultywowany także w innych państwach, np. na Słowacji czy Węgrzech, ale tam powoli zanika. Ten rodzaj ludowego zdobnictwa ma swój początek w czasach dymnych chat. Nie było w nich komina i dym z paleniska uchodził przez otwór w dachu. Ściany we wnętrzu takiej dymnej chaty były zakopcone. Aby rozjaśnić wnętrze gospodynie malowały wapnem na ścianach białe plamy "paćki". Po upowszechnieniu się pieców z kominem zaczęto takie "paćki" malować na piecach. Z czasem zastąpiły je motywy kwiatowe, które opanowały również ściany i sufity izb, a w końcu zewnętrzne ściany domów i budynków gospodarczych. Oprócz budynków zaczęto zdobić przydrożne figurki, studnie, płoty, naczynia. Powstawały także inne formy artystyczne jak np. ozdobne papierowe wycinanki czy kompozycje z bibuły.
Jedną z najsłynniejszych malarek była Felicja Curyłowa (1904-1974) z Zalipia. Zaczęła ozdabiać swój dom w wieku 10 lat, kiedy białymi kwiatami pomalowała wapnem czarny sufit w sieni. Później stosowała kolor brązowy, który otrzymała po zmieszaniu gliny z węglem drzewnym. Kolejnym kolorem jaki używała był błękit, który powstaje po połączeniu ultramaryny z wapnem. Do wykonania pędzli służyły jej patyczki z wierzby i końskie włosie. W latach 30. XX w. w południowej część wsi Zalipie, w przysiółku Nowiny, Felicja wraz z mężem Ludwikiem wybudowali zagrodę. Budynki są drewniane i podobne do innych wiejskich zabudowań z okolicznych terenów, ale stały się słynne dzięki malowanym dekoracjom. Pomysł ozdabiania chat podchwyciły inne Zalipianki i w ten sposób powstał nowy zwyczaj. Patrząc teraz na malunki, wycinanki i hafty pokrywające każdy skrawek chaty wydaje się, że Felicja Curyłowa miała nieskończone pokłady pomysłów i energii. Przez wiele osób uznana jest za najwybitniejszą artystkę ludową XX w. W 1948 r. Ministerstwo Kultury i Sztuki zorganizowało w Zalipiu pierwszy konkurs "Malowana Chata", Felicja stanęła na podium, i nie schodziła z niego aż do śmierci. Zagrodę Felicji Curyłowej odwiedzali liczni przyjezdni, jeszcze za życia właścicielki stała się rodzajem muzeum zalipiańskiej sztuki dekoracyjnej. Do jej chaty ciągnęli etnografowie, PRL-owscy dygnitarze i szkolne wycieczki. Pomalowała w kwiatki zagrodę, talerze, psią budę, transatlantyk Batory. W ludowe kwiatki malowano fajans z Włocławka, tkaniny z Instytutu Wzornictwa Przemysłowego, ściany i sufity restauracji i kawiarni. Artystka doskonale poradziła sobie z reaktywowaniem XIX- wiecznego powiślańskiego haftu i stroju, a do jego noszenia zachęcała inne malarki zalipiańskie. Strój pokazywała na konkursach, kiermaszach, wystawach i innych imprezach. Duża wystawa powiślańskich strojów miała miejsce w latach 50. XX w. w Instytucie Sztuki PAN w Krakowie. Wykorzystując swoje hafciarskie umiejętności Felicja Curyłowa wykonywała sztandary, feretrony (przenośne, obustronne namalowane obrazy religijne w ozdobnych ramach), ornaty.
W swojej wsi Curyłowa była wówczas osobistością ważniejszą od proboszcza i sołtysa razem wziętych. Nie tylko rokrocznie wygrywała konkurs na zdobienie obejścia, lecz wręcz decydowała o tym, kto w ogóle może w nim wystartować. Była potwornie zazdrosna o swoją pozycję, ale także o status Zalipia. Felicja Curyłowa zmarła w 1974 r., spoczywa na cmentarzu w Zalipiu. Jako pierwsza we wsi kazała pochować się w murowanym grobie. Ozdobiła go ceramicznymi kaflami, które wiele lat przedtem własnoręcznie pomalowała w motywy kwiatowe. Po śmierci artystki rodzina sprzedała zagrodę Cepelii (Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycznego) w 1978 r., później przekazano ją pod opiekę Muzeum Okręgowemu w Tarnowie z przeznaczeniem na muzeum. Zagroda, czyli budynek mieszkalny, obora i stodoła są rozmieszczone na planie litery U, zachowano ją niemal w identycznej postaci, w jakiej istniała za życia malarki. W 1981 r. przeniesiono do zagrody z innej części wsi budynek z XIX w. Cały teren muzeum otoczono plecionym płotem. We wnętrzach zagrody znajdują się oryginalne meble, naczynia, oleodruki i pamiątki po artystce, a ściany i piec nadal zdobią malowane kwiaty. Trzeba przyznać, że ogólnopolski rozgłos i renomę "malowanej wsi" Zalipie bez wątpienia zawdzięcza Felicji Curyłowej. Za życia została ona ikoną sztuki ludowej. Jeśli ktoś zasłużył na tytuł pierwszej damy polskiej wsi, to z pewnością Felicja Curyłowa.
Konkurs pod nazwą "Malowana Chata" organizowany przez Muzeum Okręgowe w Tarnowie oraz Dom Malarek w Zalipiu, cieszy się dużym zainteresowaniem turystów krajowych i zagranicznych. Jest to najdłużej trwający konkurs w dziedzinie sztuki ludowej w Polsce (po raz pierwszy zorganizowany został w 1948 r., początkowo nie odbywał się co roku). Konkurs ten obejmuje następujące elementy twórczości ludowej: malatury ścienne na budynkach gospodarczych i mieszkalnych, malowanki ścienne we wnętrzach, malowanki na płótnie i papierze oraz ozdoby wnętrz (wycinanki, pająki, bukiety z bibuły. Termin konkursu jest ruchomy, bowiem zawsze odbywa się w pierwszym tygodniu po święcie Bożego Ciała. Komisja konkursowa powołana przez organizatora odwiedza malowane zagrody w ciągu dwóch dni weekendowych po święcie Bożego Ciała, a w niedzielę ogłasza wyniki konkursu. Jurorzy oceniają kunszt wykonania malunków, kolorystykę i zgodność z tradycją. Trzeba zaznaczyć, że ta unikatowa twórczość ludowa nie tylko została utrzymana, ale nawet przeżywa rozkwit. Kultywuje się w ten sposób starą i piękną tradycję wiosennego upiększania chat. Rywalizujący twórcy dążą do odkrywania coraz to nowych motywów zdobniczych, doskonalą swoją technikę i wprowadzają nowe formy plastyczne. Zdarza się często, że jury ma problem z wyborem najpiękniejszego domu, z roku na rok bowiem rośnie fantazja twórców oraz ich skłonność do eksperymentowania z różnymi technikami malarskimi. Konkurs "Malowana Chata" jest wielkim świętem w Zalipiu, którego uwieńczeniem jest "Zalipiański festyn" organizowany przez Dom Malarek.

Na zakończenie warto dodać, że obok konkursu "Malowana Chata" od 2012 r., z inicjatywy samorządu Województwa Małopolskiego i regionalnych instytucji kultury organizowany jest tzw. Bon Kultury. Ma on trzy cele:

  • rozwój oferty edukacyjnej muzeów (tworzenie nowych zajęć i warsztatów);

  • wdrażanie nowych narzędzi finansowania instytucji kultury (środki finansowe zasilą najlepsze oferty);

  • wsparcie aktywnego uczestnictwa w kulturze młodzieży, rodzin i osób w wieku 60+ (udzielenie znacznego rabatu na bilety wstępu).

Bon Kultury jest to jedyna oferta w kraju, dzięki której uczestnicy mogą skorzystać z 75-procentowych zniżek na wybrane zajęcia, które są pokrywane przez budżet województwa. Interaktywna forma, ciekawe rozwiązania i inspirujące tematy łączą wszystkie wydarzenia w ramach tej inicjatywy, a jest ich ponad sześćdziesiąt. Warto podkreślić, że główny cel to edukacja kulturalna, czyli wszechstronny rozwój osobowości osiągany poprzez zyskiwanie nowego spojrzenia na świat m.in. dzięki warsztatom artystycznym, interaktywnym zajęciom kulturalnym i kreatywnej zabawie. Bon Kultury jest adresowany głównie do zorganizowanych grup dzieci, młodzieży i dorosłych oraz grup nieformalnych. Wszystkie propozycje oferowane w ramach programu Bonu Kultury łączy wysoki poziom merytoryczny, niebanalny temat zajęć i ciekawa, często interaktywna ich forma. Jest to także doskonały sposób na twórcze spędzanie wolnego czasu dla wszystkich, którzy poszukują inspirujących pomysłów na rozwijanie zainteresowania światem, własnej kreatywności, wiedzy i talentów.
W ramach Bonu Kultury Zagroda Felicji Curyłowej prowadzi od kwietnia do października zajęcia warsztatowe zalipiańskej sztuki ludowej pod nazwą "Zalipiańskie kwiatki na… serwetki i łopatki". Warsztaty odbywają się pod nadzorem twórcy ludowego (prawnuczka Felicji Curyłowej) i pracownika muzeum (wnuczka Felicji Curyłowej), z uwzględnieniem tradycyjnych technik i materiałów. Po krótkiej prezentacji ekspozycji i wykładzie dotyczącym charakterystycznych cech zalipiańskich motywów, uczestnicy warsztatów malują farbami proste, kolorowe motywy kwiatowe na drobnych przedmiotach użytkowych (drewnianych łyżkach, nożach i łopatkach) lub na płótnie (małych serwetkach). Efektem końcowym są wytwory plastyczne, które uczestnicy zabierają ze sobą. Czas trwania warsztatów to 1,5-2 godz. (http://www.bonkultury.pl/index.php/muzeum-okregowe-w-tarnowie/142-malowanki-felicji-curylowej-6-16-lat)

Warto przeczytać:
Bartosz A., Bartosz A. (2005), Kolorowe Zalipie, http://www.muzeum.tarnow.pl/artykul.php.
Bartosz A., Bartosz A. (2013), Konkurs "Malowana chata", Wydawnictwo Muzeum Okręgowe, Tarnów.
Gieroń U. (2015), Felicja Curyłowa i jej malowany świat - Zalipie, Wydawnictwo Muzeum Okręgowe, Tarnów.
Na ludowo. Polska niezwykła (2011), Wydawnictwo Demart SA, Warszawa.

Źródło fotografii: Tadeusz Jędrysiak
 
Zalipie – zagroda obok zagrody Felicji Curyłowej Zalipie – Zagroda Felicji Curyłowej – Muzeum Zalipie – budynek obory Felicji Curyłowej - obecnie budynek muzealny
Zalipie – malowana studnia Zalipie – fragment ekspozycji - Felicja Curyłowa z Marią Wojtyło w strojach ludowych własnoręcznie haftowanych Zalipie – fragment kuchni chałupy Felicji Curyłowej Zalipie – druga izba - sypialnia
Zalipie – namalowany portret Felicji Curyłowej Zalipie – fragment ekspozycji muzealnej

 

Nasi Partnerzy

 

Copyright ©  Turystyka Kulturowa 2008-2017


Ta strona internetowa używa pliki cookies w celu dostosowania serwisu do potrzeb użytkowników i w celach statystycznych. W przeglądarce internetowej można zmienić ustawienia dotyczące cookies. Brak zmiany tych ustawień oznacza akceptację dla cookies stosowanych przez nasz serwis.
Zamknij