Zarys dziejów i główne wątki kulturowego dziedzictwa Elbląga i powiatu elbląskiego
Autor: Armin Mikos von RohrscheidtNa całym terytorium ujścia Wisły ślady obecności człowieka sięgają do schyłkowego paleolitu. Z kolei fakt osadnictwa w okresie mezolitu i neolitu, epoki brązu, w czasie wpływów rzymskich oraz wędrówek ludów poświadczają pozostałości licznych osad, grodziska i stale odkrywane cmentarzyska [Jagodziński 1993]. We wczesnej epoce żelaza (około 650–400 p.n.e.). w okolicy dzisiejszego Tolkmicka rozwijały się osady ludności kultury łużyckiej, której członkowie budowali także niewielkie grody.
Wysoczyzna Elbląska stanowiła jedno z głównych centrów osadniczych Gotów lub Gepidów na przełomie I–III w. n.e., gdzie – przybyli ze Skandynawii – rozwijali kulturę, nazwaną potem wielbarską przed wędrówką na południe. Liczne pozostałości, na czele z cmentarzyskiem w Weklicach (gmina Elbląg), potwierdzają ich obecność na tym terenie w regionie. Prawdopodobnie to właśnie spokrewnieni z Gotami Gepidowie, którzy przybyli na południowe wybrzeże Bałtyku nieco później (w II połowie I wieku n.e.) zasiedlili Wysoczyznę Elbląską. Wprawdzie większość z nich opuściła ten teren, kontynuując swoją wędrówkę na południe, jednak pewna ich część mogła tu pozostać aż do V wieku [Natuniewicz 2000].
Natomiast początki osadnictwa na Żuławach sięgają okresu miedzy około 2500 a 1700 r. p.n.e., Prawdopodobnie osady te jednak miały charakter okresowy, a pobyty tam ludzi mogły być związane z rybołówstwem oraz poławianiem i obróbką bursztynu. Aż końca do średniowiecza Żuławy Elbląskie, ze względu na swoje trudne warunki (bagna i regularne zalewanie terenu przez odnogi Wisły) były ziemią zasiedloną w minimalnym stopniu.
Od końca V wieku przez około 700 na Wysoczyźnie Elbląskiej przy brzegu Zalewu Wiślanego i wzdłuż biegi rzeki Elbląg trwał okres osadnictwa i rozwoju kultury Bałtów, których tutejsze plemiona nazwano później Prusami. We wczesnym średniowieczu, zatem już na krótko przed założenie Elbląga, okolice przyszłego miasta były stosunkowo gęsto zaludnione. Dowodem na to są pozostałości licznych osad, grodziska i cmentarzyska. Wszystkie one jednak były zlokalizowane w pewnej odległości (pow7zej kilometra) od miejsca, gdzie lokowano Elbląg, a dziś znajduje się jego ścisłe centrum [Nawrolska 2015]. Tereny wokół Elbląga w średniowieczu nazywano Pogezanią i w opisach ówczesnych źródeł były one zamieszkiwane przez bałtycki lud Prusów. Teren ten, wraz ówczesną Pomezanią, został później nazwany Powiślem. Wyjątkiem w jednolitej (pruskiej) strukturze etnicznej i gospodarczej tej ziemi okazała się założona przez Skandynawów prawdopodobnie w I połowie IX wieku osada w Truso.
| Truso -skandynawskie emporium nad jeziorem Drużno Wulfstan, anglosaski żeglarz odbył pod koniec IX wieku morska podróż między duńskim Hedeby a Truso, leżącym, na wschodnim skraju delty Wisły. Sprawozdanie Wulfstana, obok nieco wcześniejszego, spisu plemion słowiańskich, podawanego przez Geografa Bawarskiego, jest pierwszym źródłem pisanym informującym dokładnie o stosunkach etnicznych panujących w IX wieku w basenie Morza Bałtyckiego. Opisywana przez Wulfstana rzeka Ilfing odprowadzająca wody z jeziora Drużno do Zalewu Estyjskiego to rzeka Elbląg. Sprawozdanie Wulfstana jest jedynym pisanym źródłem wspominającym o Truso, które dokładnie lokalizuje to miejsce. Zanotowane przez niego nazwy Truso i Ilfing zachowały się w dzisiejszych nazwach: jeziora Drużno (niem. Drausen) i wypływającej z niego rzeki Elbląg (niem. Elbing) oraz – już późniejszą – miasta Elbląg (niem. Elbing), założonego nad jej brzegiem. Występująca tu nazwa Aestii, definiująca mieszkańców okolic Truso, określała plemiona bałtyjskie, ale już w IX wieku była ona używana zamiennie z inną: Prusowie (Bruzi) (Geograf Bawarski) lub Burus (Ibrahim ibn Jakub) a potem w Vita St. Adalberti. Istnienie tej osady przez dłuższy okres było powszechnie znane, jednak po jej zaniku bardzo trudno było wskazać jej właściwa lokalizację. Przełomem okazało się przypadkowe odkrycie w 1896 roku, kiedy to jeden z robotników rolnych w miejscowym majątku Hansdorf (Janów) znalazł ludzki szkielet z grobowym wyposażeniem, w tym ozdobami z brązu i szklanymi paciorkami. Przekrojowe badania podjęto w latach 1983-1984, a do 2008 roku przebadano relikty portowej części osady. Okazało się, że posiadała ona funkcje mieszkalne (w tym. tzw. długie domy) oraz wytwórcze- rzemieślnicze (tkackie, ceramiczne, rogowiarskie, bursztynnicze, szklarskie. Osada, posiadająca port i drewniane keje, była też otoczona wałem obronnym. Funkcjonowała bardzo długo: od około roku 650 do niemal roku 1100. Początkowy okres rozwoju to sezonowy punkt wytwórczości rzemieślniczej (w tym obróbki bursztynu i poroży) oraz wymiany handlowej prowadzonej w łodziach. Czas od początku IX do połowy IX w. to okres powstawania stałej i regularnej zabudowy z siecią ulic. Od połowy IX do końca X wieku powiększono obszar osady, wybudowano stały port z głębszymi basenami dla większych łodzi oraz otoczono osadę wałem ziemnym od strony lądu i palisada od strony wody. W wieku XI w. nastąpił prawdopodobnie zanik funkcji handlowych osady. Prawdopodobnie jej główne funkcje już pod koniec XI wieku przejął dogodniej (na samym morskim brzegu) położony i szybko rozwijający się Gdańsk. Truso uznawane jest obecnie za jedna z największych osad wczesnomiejskich (proto-miast) proweniencji wikińskiej, typowych dla basenu Morza Bałtyckiego w VIII-XI wieku. Źródła: Anger 1877; Jagodziński 2010; 2024. |
W roku 997 święty Wojciech, wygnany biskup praski podjął nieudaną wyprawę misyjną na tereny pogezańskich Prusów. Według jednej (lepiej uzasadnionej) z hipotez historyków poniósł on śmierć męczeńską w okolicy późniejszego Elbląga, choć jej dokładne miejsce nie jest całkowicie pewne, choć istnieje prawdopodobieństwo, że był to gródek na terenie dzisiejszej miejscowości Święty Gaj w Gminie Rychliki [Mielczarski 1992; Okulicz-Kozaryn 1994; Urbańczyk 1998].
Do założenia Elbląga (Elbing) przez Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Krzyżaków) z inicjatywy krajowego mistrza Hermanna von Balka doszło w 1237 roku (a więc już po dziewięciu latach od ich faktycznego pojawienia się na ziemi chełmińskiej). Było to w ramach jednej z większych wypraw mających na celu podbój ziem Prusów nad wybrzeżem bałtyckim. Krzyżacy potrzebowali tu bazy wypadowej do podboju ziem pruskich oraz kontroli ujścia rzeki Elbląg (zresztą w miejscu zniszczonej osady pruskiej). Wprawdzie pierwszym działaniem była budowa drewnianego zamku obronnego (zresztą dość szybko spalonego przez Prusów i znów odbudowanego, tym razem z kamienia i cegły, jako kompleks zamku właściwego i przedzamcza). Jednak miejsce na tę warownię wybrano przy ujściu rzeki do Zalewu Wiślanego, czyli tak, by stworzyć dogodne warunki do rozwinięcia portu i handlu morskiego, co od początku mogło połączyć powstające państwo zakonne ze szlakami północnej Europy biegnącymi wodą między rosnącymi ośrodkami na całym wybrzeżu Bałtyku (w tym także i Niemiec). Ze znacznym wsparciem Krzyżaków, wokół nowego (bardzo obszernego) zamku szybko rozrosła się osada, przyciągająca kolejnych osadników z Niemiec, która już w 1247 r. otrzymała prawa miejskie. Była to lokacja na tzw. prawie lubeckim, bardzo korzystnym dla miast portowych, wyspecjalizowanych w handlu morskim. Do nowej osady Krzyżacy sprowadzili licznych niemieckich kolonistów. Szybko rozwijający się jako ośrodek handlu, Elbląg przez ponad poł wieku (od 1251 aż do 1309 roku) był nie tylko głównym portem krzyżackim, ale i nieformalną stolicą państwa zakonnego w Prusach (siedziba mistrza krajowego), a po przeniesieniu stolicy do nowo wzniesionego Malborka, pozostał siedziba drugiego najważniejszego dostojnika zakonu – wielkiego szpitalnika [Groth 1993]. Jednak już w 1308 w ramach państwa krzyżackiego Elbląg, dotąd jego główny port i okno na morski handel, otrzymał poważną gospodarczą konkurencję. Oto Krzyżacy podstępem zajęli należący do Polski Gdańsk, już wtedy duże miasto portowe z bezpośrednim dostępem do morza.
| Hanza morska a Elbląg Istnienie Hanzy (Związku Hanzeatyckiego, Ligi Hanzeatyckiej) zapoczątkowało w roku 1241 zawarcie między Lubeką a miastem Soest traktatu, do którego bardzo szybko przyłączyły się Rostock, Wismar, Brema, Hamburg, szwedzkie Visby i następne miasta leżące nad Bałtykiem. Głównym obszarem działalności Hanzy był handel dalekiego zasięgu. Tworzono związki transportowe, wprowadzano nowe technologie portowe i nowatorskie układy handlowe, a także rozstrzygano konflikty prawne między partnerami. W połowie XIV w. Hanza zespoliła niemal wszystkie miasta pobrzeży Morza Bałtyckiego i Północnego, w okresie jej świetności do związku należało prawie dwieście miast. Ściśle współpracowały one ze sobą, unikając nadmiernego opodatkowania, wzajemnie zezwalając na kantory kupieckie partnerów, tworząc morskie konwoje, zwalczając piractwo. Ustalając cła i reguły morskiego handlu, Hanza stworzyła praktyczny monopol na wymianę wielu typów towarów. Dysponując wspólną flotą wojenną, która strzegła jej interesów, stała się z czasem również potęga militarną, której nie wahała się użyć w obronie niezależności i posiadłości swoich członków przed zakusami władców, jak na przykład królów Danii. Elbląg w państwie krzyżackim był w średniowieczu jednym z kluczowych portów południowego wybrzeża Bałtyku, a dzięki handlowi zyskał duże znaczenie i zamożność bogactwo, rywalizując z Gdańskiem. Dołączył on do Hanzy już pod koniec XIII wieku. Jako członek związku, miasto intensywnie rozwijało handel morski, stając się ważnym punktem wymiany towarowej między strefą Morza Bałtyckiego a całym państwem zakonnym i pośrednio Polską. Do czasu silnego zamulenia Zalewu Wiślanego Elbląg był bezpośrednio dostępny także przez duże statki, choć ich droga do tego portu była dłuższa niż do Gdańska, musiały one bowiem opływać Mierzeję Wiślaną. W XVI wieku, mimo, że należał do Polski, Elbląg funkcjonował jako główny port w handlu z Anglią (wywożącą stąd zboże i drewno do budowy okrętów) nie tylko dla Warmii, ale Prus Książęcych. Stopniowe zamulenie Zalewu Wiślanego w późniejszych latach ograniczyło funkcje portowe Elbląga. Jednocześnie w końcu XVI i na początku XVII wieku konkurujący z Elblągiem Gdańsk, posiadający wówczas w Hanzie bardzo silną pozycję, prowadził konsekwentne działania przeciw Elblągowi na zjazdach jej przedstawicieli. Elbląg nie mógł pozwolić sobie na opuszczenie go przez angielskich kupców, do czego próbował ich zmusić Związek Hanzeatycki, z którym w XVII wieku Elbląg był już słabiej związany. Ostatecznie w 1618 roku, w rezultacie niezatwierdzenia rezydencji angielskiej przez Hanzę, miasto zdecydowało się na opuszczenie organizacji. Związki z Hanzą przez wieki były widoczne w symbolice miasta – na elbląskich pieczęciach widniała koga, typowy hanzeatycki statek. Źródła: Dollinger 1997; Groth 1993; 1996; Baniak 2016. |
Z Krzyżakami na tym terenie przez pewien czas konkurowali królowie duńscy. Po 1210 roku rejon dzisiejszego Tolkmicka, na krótko podporządkował sobie Waldemar II, który przymusił miejscowych Prusów do przyjęcia chrześcijańskich misji. Ostatecznie jednak, po tzw. II powstaniu pruskim Zakon Krzyżacki podbił ten teren w roku 1273, a do 1300 roku na miejscu dawnej pruskiej osady powstało miasto Tolkemit, lokowane tym razem na prawie chełmińskim (krzyżackim) [Krzysztofik 2007].
Również Krzyżacy, w miejscu wcześniejszej osady pruskiej w 1327 założyli Młynary (Mühlhausen) które już w 1329 roku otrzymały prawa miejskie. Jednak bliskość silnych już w tym czasie ośrodków miejskich w Elblągu i Braniewie oraz konkurencja z ich strony silnie ograniczały rozwój tego lokalnego centrum handlu i usług.
Pasłęk (pierwotnie Patzlok) założyli Krzyżacy w ostatniej ćwierci XIV wieku w miejscu dawnej pruskiej osady (prawdopodobnie też grodu). Osada, której w roku 1297 nadano prawa miejskie pod nową nazwą Holland (zapewne dla upamiętnienia zasadźców pochodzących z Niderlandów Holandii) szybko, bo do polowy XIV wieku doczekała się zamku i została otoczona potężnymi murami.
Sam Elbląg jeszcze w XIII wieku został otoczony kamienno-ceglanymi murami i uzyskał regularną zabudowę blokową i siatkę ulic. Typowo dla miast na prawie lubeckim, Elbląg nie posiadał jednak wyodrębnionego centralnego placu targowego, jego funkcję pełniła ulica (dzisiejszy Stary Rynek), dzieląca przestrzeń miasta na dwie części. Już na przełomie XIII i WIV stulecia dla obsługi portu i ruchu handlowego założono osadę na Wyspie Spichrzów, a na początku XIV wieku, na wchód od pierwotnego miasta i zamku krzyżackiego w 1337 lokowano roku Nowe Miasto [Nawrolska 2015].
W roku 1410, po walnej bitwie pod Grunwaldem wojska Władysława Jagiełły na kilka miesięcy zajmują Pasłęk. Także Elbląg złożył wtedy hołd Jagielle, jednak dalszy niepomyślny przebieg wojny (z nieudanym oblężeniem Malborka) ostatecznie pozwolił Krzyżakom ponownie objąć ten teren w posiadanie [Groth 1993]. Po przegranej wojnie z Polską Zakon Krzyżacki przeżywał znaczne trudności gospodarcze i potrzebował znacznych środków pieniędzy na odbudowę swojej potęgi militarnej. Pieniądze te pozyskiwał głównie z opodatkowania miast funkcjonujących na terenie zakonnego państwa. Związek Pruski – organizacja mająca na celu obronę praw i interesów miast pruskich przed tym ekonomicznym wyzyskiem ze strony Krzyżaków oraz odmową wolności handlu, został założony w 1440 roku właśnie w Elblągu, który stał się też jego siedzibą. Do Związku bardzo szybko przystąpiły wszystkie znaczące miasta państwa zakonnego: Toruń, Gdańsk, Królewiec, Braniewo, Chełmno, a także wszystkie miasta dzisiejszego mikroregionu elbląskiego: Tolkmicko, Pasłęk i Młynary [Górski 1949]. W roku 1454 Związek Pruski, zwalczany przez Krzyżaków z poparciem cesarskim i papieskim, zdecydował się znaleźć sobie innego protektora. Miasta formalnie wypowiedziały posłuszeństwo wielkiemu mistrzowi i zwróciły się do Króla Polski Kazimierza Jagiellończyka i przyjęcie go pod zwoje zwierzchnictwo. Jednocześnie mieszczanie z Elbląga, Gdańska i Torunia zajęli i zburzyli miejskie zamki krzyżackie, co oznaczało początek wojny. Król Polski dokonał formalnego włączenia terytorium państwa zakonnego Korony, czym zapoczątkował wojnę z zakonem (nazwaną potem trzynastoletnią). Działania militarne toczyły się ze zmiennym szczęściem, a koszty ich prowadzenia w bardzo znacznej części finansowały miasta Związku Pruskiego. Ich połączone floty (głównie Elbląga i Gdańska) wygrały również w 1463 r., bitwę morską z okrętami krzyżackimi na Zalewie Wiślanym w pobliżu Suchacza na Zalewie Wiślanym. Zniszczenie floty krzyżackiej oznaczało pełną dominacją propolskich miast pruskich na wodach tej części Bałyku. Ostatecznie, po zawarciu pokoju w Toruniu w 1466 Polska otrzymała od zakonu Warmie i ziemie Gdańska (tzw. Prusy Królewskie), a lądowym łącznikiem terytorialnym na zalewem Wiślanym stały się Elbląg i okolice. Jednymi z największych beneficjentów zwycięskiej wojny stał się Elbląg, któremu polski król potwierdził stare przywileje oraz nadał szereg nowych, między innymi powiększający prawie dwukrotnie posiadłości miasta i przyznający mu dotychczasowe dobra oraz rybackie prawa krzyżackiego komtura [Groth 1996]. Jednak po roku 1466 w państwie krzyżackim pozostały Pasłęk i Młynary wraz z okolicami. Od 1525 – po sekularyzacji państwa zakonnego – funkcjonowały one w ramach Prus Książęcych jako starostwo Pasłęk (Holland) dzieliły one ich losy polityczne i gospodarcze [Górski 1949].
W drugiej połowie XV wieku Elbląg otrzymał nowoczesne jak na tamte czasy systemy obronne otaczające zespół Starego i Nowego Miasta oraz dawnego zamku krzyżackiego [Nawrolska 2015].
W Polsce i w Rzeczypospolitej (1466-1772)
Funkcjonujący w ramach polskiego państwa Elbląg należał do największych miast Królestwa. Jednak stałe problemy z płytkością toru wodnego Zalewu Wiślanego w połączeniu ze stopniowym wzrostem wielkości i zanurzenia statków morskich ograniczały coraz silniej jego rozwój jako portu.
Do końca XV wieku Elbląg został otoczony podwójnym obwodem kamienno-ceglanych murów obronnych. Pod koniec XVI i w 1. połowie XVII wieku miasto otrzymało dodatkowe fortyfikacje bastionowe. Mimo silnej konkurencji ze strony nieodległego Gdańska, w ramach państwa Polskiego Elbląg prężnie rozwijał się jako ośrodek portowy (i podobnie jak Gdańsk oraz Toruń) członek potężnej bałtyckiej organizacji miast kupieckich – Hanzy [Nawrolska 2015]
W 1483 zakończono także budowę Kanału Jagiellońskiego, dzięki któremu Elbląg i wschodnia część Żuław uzyskały wodne połączenie Nogatem, wschodnim ramieniem delty Wisły, i tym samym z Zalewem Wiślanym. W roku 1535 w mieście powstało gimnazjum, które było pierwszą szkołą średnią Polski.
W 1521 r., w czasie ostatniej wojny polsko-krzyżackiej, Krzyżacy podjęli próbę zdobycia Elbląga. Silny oddział dotarł pod mury miasta, jednak przygotowani do obrony mieszczanie odparli próbę napaści [Groth 1996]. W połowie XVI wieku rozpoczęła się akcja zasiedlania i gospodarczej eksploatacji dotąd niemal bezludnych Żuław. Także ich część należąca do Elbląga została z czasem radykalnie zamieniona w spichlerz północnej Polski, a holenderscy osadnicy stworzyli tu nowy, unikatowy krajobraz kulturowy.
| Mennonici: twórcy kulturowego krajobrazu Żuław Mennonici tworzą jeden z odłamów reformacyjnego anabaptyzmu (ruchu nowochrzczeńców) założony przez holenderskiego reformatora, Menno Simonsa. Na skutek prześladowań część tej społeczności opuściła Holandię w roku 1555. Pierwszym miejscem ich osadzenia się na terenie polski był Gdańsk (gdzie dominowało wówczas wyznanie luterańskie, co zapewne ułatwiło uzyskanie zgody rady miejskiej). W niedługo potem kolejne rodziny mennonickie osiedlają się na Żuławach, głównie na nieużytkowanych dotąd terenach należących do dwóch dużych miast – Gdańska i Elbląga. Już w roku 1557 zakładają tu wieś Węgle-Żukowo. Ich masowe osadnictwo rozwijało się na dzisiejszych terenach m.in. Gmin Markusy, Gronowo Elbląskie, Elbląg, Rychliki. Byli tu wówczas mile widziani ze względu na znajomość holenderskich technik osuszania depresji i bagien oraz gospodarowania na podmakających terenach. Umieli zapanować nad żywiołem, który inni uznawali za klęskę. Do użyźnienia ziemi wykorzystywali nawet muł, który zatrzymywały charakterystyczne płoty stawiane na polach. Z kolei drzewa i krzewy sadzili tak, by zatrzymywały one zwały lodu, niesione przez wody rzeki w okresie wiosennych roztopów. Osiadając na niezamieszkanych dotąd terenach, przez produkcję rolną i sprzedaż plonów włączali je do obiegu gospodarczego. Na oferowanych im terenach mogli żyć zgodnie z zasadami swojego wyznania i własnymi obyczajami, a sprowadzający ich właściciele żuławskich nieużytków uzyskiwali coraz wyższa dochody z podatków. Pracowitość mennonitów wynikała również z postaw promowanych przez ich religię: oszczędności, zapobiegliwości i rzetelności wobec innych. Przez okres jednego wieku zdołali osuszyć większą część Żuław Malborskich i Elbląskich. Ponieważ tworzenie systemów wałów przeciwpowodziowych i rowów melioracyjnych nie było możliwe silami jednej rodziny (i daleko przekraczało jej własne terytorium) osadnicy ściśle współpracowali w ramach wiejskich społeczności. To powodowało, że ich wspólnoty były scementowane nie tylko mniejszościowym wyznaniem, ale i codzienną współpracą. Tak tworzyła się lokalna solidarność i wzajemna solidność, bez której niczyja własność i plony nie byłyby bezpieczne. Praca mennonitów stopniowo tworzyła nowy krajobraz Żuław z ich polderami, gęstą siecią kanałów, wałami i nasypami ziemnymi, na których wznoszono zagrody i wiatraki. Do rozbiorów Polski mennonici pozostawali w większości przy języku (holenderskim) i kulturze, odrębnie było zorganizowane nie tylko ich życie religijne, ale prowadzili też własne szkoły, a małżeństwa zawierali wyłącznie z członkami swojej społeczności. Nie próbowali nawracać innych chrześcijan. Po rozbiorach Polski, w nowym, przez napływ kolejnych fal osadników silnie zniemczonym środowisku dość łatwo ulegali jednak germanizacji ze względu na podobieństwo języka niemieckiego i holenderskiego. Pod koniec drugiej wojny światowej, zimą 1945 r. w wyniku wojennej ewakuacji, a potem również systematycznych wysiedleni na Żuławach Elbląskich doszło do niemal całkowitej wymiany ludności. Trwająca przez kilka stuleci obecność mennonitów na Żuławach Elbląskich pozostawiła wiele materialnych śladów. Charakterystyczna jest struktura zakładanych przez nich wsi, która wynikała z doświadczeń zamieszkiwania na terenach zalewowych. Te, budowane w układzie rzędówki lub tzw. „kolonijnym”, posiadały zabudowania zarówno służące ludziom, jak i zwierzętom, które pozwalały przetrwać wylewy rzek. Typowe są też obszerne, szachulcowe domostwa z charakterystycznymi podcieniami. Na uwagę zasługuje lokalizacja i forma części mennonickich cmentarzy (tzw. Kirchofów). Zakładano je na niskich, sztucznie usypanych pagórkach (co miało znaczenie ze względu na podmokły teren), a w ich centrum sadzono symboliczne, długowieczne dęby. Nagrobki miały najczęściej postać steli: wysokich prostokątnych kamiennych płyt, często z trójkątnymi naczółkami, bogato ozdobionych symboliczną ornamentyką. Stosunek powojennych polskich osadników do zastanego dziedzictwa pomennonickiego początkowo był negatywny, co wzmacniała komunistyczna propaganda. Rezultatem był brak opieki, a czasem czynna dewastacja licznych zabytków, szczególnie nieużywanych przez katolików świątyń, kaplic i cmentarzy. Na szczęście inny był stosunek do domostw i ich wyposażenia, gdzie względy praktycznej użyteczności (i estetyki wnętrz) przyczyniły się do ocalenia licznych cennych wytworów materialnych, w tym nie tylko mebli i sprzętów gospodarczych (idealnie nadających się do specyficznych upraw) ale nawet obrazów. Dziś podejście mieszkańców Żuław Elbląskich do mennonickiej przeszłości tej ziemi jest pozytywny, o czym świadczy choćby coraz bardziej powszechna dbałość gmin i społeczności nie tyle o zabytkowe i urokliwe (nadal zamieszkane) domostwa, co o cmentarze. Źródła: Bądkowski 2013; Brzezińska 2012, Kizik 1994; Paprot 2012. |
W roku 1577, w ramach wojennego sporu z buntującym się Gdańskiem, król Stefan Batory, nie posiadając wystarczającej siły wojskowej do zajęcia bogatego i świetnie obwarowanego miasta, zdecydował się na jego blokadę ekonomiczną, mającą zniwelować pozycję Gdańska jako najważniejszego polskiego portu. Krajowy handel i eksport skierowano do Torunia i Elbląga. W Elblągu król zagwarantował kupcom swobodny handel bez konieczności pośrednictwa miejscowych obywateli. Elbląg wspierał także króla w tworzeniu floty, mającej blokować Gdańsk od morza, co jednak okazało się bezskuteczne. W ramach rewanżu, Gdańsk wysłał zbrojne oddziały, które spustoszyły podmiejskie posiadłości Elbląga, w tym kilkadziesiąt spichrzów. Ostatecznie efektem tego sporu było wspieranie Elbląga przez króla przeciwko Gdańskowi, co przyniosło miedzy innymi ulokowanie w Elblągu angielskiego przedstawicielstwa handlowego [Baniak 2016].
Podczas wojny polsko-szwedzkiej, tzw. małego potopu, Szwedzi, po serii zwycięstw w Inflantach i Kurlandii zajęli również ujście Wisły i ziemię elbląską. Gustaw Adolf zamierzał zdobyć Gdańsk, jednak silnie obwarowane miasto nie uległo ani oblężeniu, ani morskiej blokadzie. Jednak w lipcu 1626 roku Szwedzi bez walki zajęli Elbląg, który odtąd na dalszy czas trwania wojny stał się główną kwaterą samego króla, w potem jego kanclerza zarządzającego zdobyczami. Wtedy to w czerwcu 1626 roku król Gustaw II Adolf na krótko zatrzymał się również w Tolkmicku, a w 1627 (kiedy Szwedzi zajęli także Pasłęk), przez krótki czas rezydował w tamtejszym zamku [Groth 1997]. Szwedzki garnizon stacjonował w Elblągu aż do 1635 roku, kiedy to podpisano kończący wojnę rozejm w Sztumskiej Wsi
W okresie tzw. potopu szwedzkiego, w 1656 roku na zamku w Pasłęku doszło do spotkania króla Szwecji Karola X Gustawa i będącego wtedy jego sojusznikiem elektora Fryderyka Wilhelma I, którzy ustalali tu dalszy przebieg kampanii przeciw Polsce .
Już w przededniu tzw. III wojny północnej, bo w 1698 roku August Mocny, król Polski zawarł tajny układ z elektorem Fryderykiem I pozwalający mu zająć Elbląg z okolicami za znaczną sumę pieniędzy. Elbląg nie poddał się jednak bez walki i skapitulował dopiero po kilkutygodniowym oblężeniu. Ostatecznie protesty polskiej szlachty i miast, ale również mediacje prowadzone przez dwory Szwecji i Danii przywróciły ten teren Polsce w rok później, pod warunkiem spłaty królewskiego długu.
Podczas toczącej się również na polskim terytorium wojny północnej Elbląg zajęły najpierw wojska pruskie, a potem (w grudniu 1703 r) szwedzkie i od tego momentu aż do roku 1710 był on dla nich kluczowym oparciem w tej części bałtyckiego wybrzeża oraz źródłem finansowania ich armii (przez wysokie kontrybucje) . Zimą 1710 miasto w wyniku błyskawicznego oblężenia zajęli Rosjanie, którzy natychmiast przystąpili do jego plądrowania. Kolejne kontrybucje, tym razem na rzecz Rosjan, zrujnowały miasto. Sam car Piotr I przebywał w Elblągu przez tydzień w listopadzie 1711 roku,. Ostatecznie Rosjanie opuścili miasto w październiku 1712 r. Mimo już wtedy podniesionych żądań Brandenburgii (władającej Prusami Książęcymi) miasto i okolice nie zostały przekazane pruskiemu królowi i pozostało przy Polsce do 1772 roku [Włodarski 2016].
Między innymi wskutek działań wojny północnej i licznych przemieszczeń wojsk oraz uciekinierów, w latach 1709–1710 Elbląg i jego okolice dotknęła największa w historii epidemia dżumy. W samym mieście zmarło wówczas ponad 3500 osób (co mogło stanowić nawet jedną trzecią ludności) w pozostałych miejscowościach, w tym na Żuławach Elbląskich i wybrzeży Zalewu Wiślanego kolejne 8 tysięcy. W niektórych miejscowościach, jak Tolkmicko, liczba ofiar przekroczyła wtedy połowę ludności [Charytoniuk 1985].
W związku z niestabilną sytuacją polityczną na południowym wybrzeżu Bałtyku oraz w bezpośrednim sąsiedztwie, w I połowie XVIII wieku Elbląg miejsce murów został otoczony rozległym systemem fortyfikacji bastionowych w stylu staroholenderskim [Nawrolska 2015].
W okresie trwania wojny siedmioletniej (1756-63), w ramach działań wojennych przeciwko Prusom wojska rosyjskie opanowały obszar polskiego wybrzeża Bałtyku. Zajęty przez Rosjan Elbląg stał się wtedy ważnym punktem zaopatrzenia dla rosyjskiej armii, która kontynuowała stąd swoja ofensywę w dwóch kierunkach: stronę Kołobrzegu i Królewca (ówczesnej stolicy Prus). Miasto było zmuszone do płacenia wysokich kontrybucji na rzecz rosyjskiej armii. W 1758 roku Rosjanie zajęli na krótko również Pasłęk.
W państwie pruskim i niemieckim (1772-1939)
W rezultacie I rozbioru Polski w 1772 roku Elbląg wraz z należącą do miasta wschodnia częścią Żuław oraz polskie terytorium nad Zalewem Wiślanym z Tolkmickiem stały się częścią państwa pruskiego. Od roku 1773 likwidowano przestarzałe fortyfikacje miejskie, dzięki czemu miasto mogło się przestrzennie rozwinąć, a niedługo potem wytyczono nowy centralny plac. Przez dwadzieścia lat, to jest do momentu zajęcia Gdańska w wyniku II rozbioru Polski, Elbląg funkcjonował jako główny pruski port dla całego dorzecza Wisły. Przyniosło to miastu rozbudowę portu i pogłębienie wód komunikacyjnych i chwilowe ożywienie gospodarcze. Jednak po przeniesieniu głównego obrotu handlowego do Gdańska porzucono walkę z procesami zamulania toru wodnego, co znów ograniczyło skale funkcjonowania portu i zatrzymało gospodarczy rozwój Elbląga [Groth 1997].
Przez cały (na polskich ziemiach krótkotrwały) okres napoleoński Elbląg był zajęty przez wojska francuskie od stycznia 1807 r. aż do stycznia 1813 r. i stanowił punkt zaopatrzenia dla Wielkiej Armii podczas kampanii 1812 roku przeciwko Rosji. W tym okresie miasto dwukrotnie odwiedził sam Napoleon I. Po pokoju francusko-pruskim w Tylży, zawartym w lipcu 1807 r., w Elblągu 6 grudnia 1807r. podpisano uzupełniającą go konwencję (tzw. elbląską) regulującą granice Wolnego Miasta Gdańska (w tym te przebiegające przez Żuławy). Sześcioletni pobyt licznego francuskiego garnizonu (opierający się na przymusowym kwaterunku oddziałów, kolejnych kontrybucjach i bezlitosnej rekwizycji żywności praktycznie zrujnował miasto ekonomicznie.
W 1818 roku utworzono powiat elbląski, w skład którego wchodziło także Tolkmicko z okolicą oraz wschodnia część Żuław. Także Pasłęk w tym samym roku został siedzibą powiatu, w którego skład weszły też Młynary z okolicą. Był nią w latach 1818 –1975. Między innymi dlatego w wieku XIX miasto, jako centrum administracyjne, intensywnie się rozwijało. Powstały niewielkie zakłady przemysłowe. Powiat elbląski pozostawał w składzie rejencji gdańskiej prowincji Prusy Zachodnie, natomiast powiat pasłęcki w składzie rejencji królewieckiej (Prusy Wschodnie). Po kolejnej reformie administracyjnej, i podziale Prus Wschodnich, w 1905 roku, powiat pasłęcki został włączony do nowo utworzonej rejencji olsztyńskiej.
| Kanał Elbląski: geneza i rozwój unikatowego szlaku wodnego Potrzebę przewożenia większych mas surowca (głównie drewna i płodów rolnych) i towarów wielkogabarytowych między portem w Gdańsku a obszarem Górnych Prus (Oberland) już w średniowieczu próbowano zaspokoić wykorzystując drogi wodne. Szlakiem transportu były wtedy rzeki: Drwęca, a dalej Wisła. Jednak jego długość (narzucona przez bieg rzek), koszty i czas związane z jego przemierzeniem ciążyły na efektywności i opłacalności transportu. Dlatego w okresie polskiego panowania w tzw. Prusach Królewskich (po r. 1466) budowano alternatywne połączenia wodne między rosnącym w znaczenie portem w Elblągu, a terenami na południe od niego. Przez eksploatację Jeziora Druzno jako drogi transportu i utrzymanie toru wodnego na rzece Elbląg udało się otworzyć połączenie między miastem a terenami położonymi do około 20 km na południe. Sam Elbląg połączył z Gdańskiem przez Nogat i Wisłę Kanał Jagielloński, zbudowany w roku 1494. W ten sposób problem rozwiązano tylko połowicznie, dla okolic Elbląga. Dalej na południe już w średniowieczu realizowano inwestycje komunikacyjne wykorzystując rozwiązania wodno-techniczne. W XIV wieku wykopano Kanał Dobrzycki, łączący Zalewo i Jezioro Ewingi z Jez. Jeziorak, a stąd rzeką Iławką i Drwęcą – z Wisłą. Pod koniec XVIII i na początku XIX w., w związku z dynamicznym rozwojem rolnictwa w Prusach Wschodnich, sprawa transportu surowców i towarów, w tym maszyn rolnych, stała się pilna. Planów połączenia sieci jezior między Ostródą a Elblągiem nie zrealizowano głównie z powodu dużej różnicy poziomów wód w tych akwenach. Za pomocą znanych już śluz można było wprowadzić ruch barek towarowych, jednak koszty wybudowania i utrzymania kilkudziesięciu śluz byłyby bardzo wysokie, a czas przebycia szlaku przez wykorzystanie każdej z nich – bardzo długi. Nowatorskie rozwiązanie tego problemu przedłożył rządowi pruskiemu Georg Jacob Steenke, być może z udziałem Carla Lentze w roku 1837. Ostatecznie zrezygnowano ze śluz (z których część już wybudowano) na rzecz budowy czterech, a w końcu pięciu pochylni, po których miano przetaczać (niewielkie, śródlądowe) statki na obszarze największych różnic wysokości. Tak powstało pionierskie i unikatowe w światowym budownictwie hydrotechnicznym pięć pochylni kanału: Całuny, Jelenie, Oleśnica, Kąty i Buczyniec. Za pomocą mechanizmów napędzanych wodą (czyli bez użycia prądu) umożliwiają one przeniesienie po suchym lądzie statków do odcinków szlaku wodnego o znacząco różnej wysokości. Dzięki większej różnicy poziomów, „obsługiwanej” przez jedną pochylnię niż w przypadku śluz, przemieszczanie statków kanałem wymaga mniej tych urządzeń i trwa znacznie krócej, co w okresie budowy systemu zwiększało jego wydajność transportową. Prace rozpoczęto w Miłomłynie w 1844 roku. Na odcinku Miłomłyn – Iława/Zalewo i Miłomłyn-Ostróda żegluga była możliwa już w 1850 r. Natomiast na odcinku Miłomłyn-Elbląg, gdzie funkcjonowały pochylnie, drogę transportową otwarto w roku 1860 (i ten rok, z powodu pełnego połączenia transportem wodnym z rzeką Elbląg i portem morskim w Elblągu jest podawany jako rok otwarcia Kanału). Ostatnie prace przy tym wodnym systemie komunikacji, na odcinku z Ostródy do Starych Jabłonek zrealizowano do 1876 r. Ostatnia z pochylni, Całuny, w 1881 r. zastąpiła pierwotnie zbudowane drewniane śluzy. Na południowym odcinku od Jez. Jeziorak i Iławy do Miłomłyna połączenia z kanałem z Jez. Drwęckiego wybudowano unikatową groblę z biegnącym jej środkiem kanałem wodnym powyżej poziomu Jez. Karnickiego. Kanał od swego uruchomienia umożliwił transport towarów i dóbr na dużą skalę. Umożliwił ożywienie gospodarcze Prus Górnych, w tym miast Ostródy, Iławy, Miłomłyn i Zalewa. Planowane uzupełnianie systemu szlaków wodnych od Ostródy w kierunku wschodnim zarzucono, bo jego konkurentem stał się szybko rozwijany system kolei. Połączenie kolejowe na linii Olsztyn-Toruń Ostróda uzyskała w roku 1872, a więc tym samym, kiedy otwarto transportową drogę wodną z tego miasta. Kanał wykorzystujący unikatowe w Europie pochylnie od momentu powstania był atrakcją turystyczną, zwłaszcza dla osób zainteresowanych techniką wodną. Już w XIX w. na towarowe barki zabierano dodatkowych pasażerów. W miarę spadku znaczenia Kanału dla transportu towarowego (wskutek rozwijania sieci i skali przewozów kolejowych), coraz większe znaczenie dla jego opłacalności uzyskały żegluga pasażerska (o charakterze turystycznym, ze względu na czas rejsu, niekonkurencyjny z przejazdem kolejowym) i obsługa czynnej rekreacji wodnej, w tym łódek. Przełomowym momentem dla „drugiego życia” Kanału był rok 1912, kiedy w pierwszy w rejs po Kanale wyruszył statek pasażerki przedsiębiorcy z Ostródy, Adolfa Tetzlaffa „Seerose”. Regularna żegluga turystyczna szybko zdominowała funkcjonowanie Kanału pod względem liczby rejsów i przychodów. Po drugiej wojnie światowej Kanał na odcinku Ostróda-Elbląg ponownie uruchomiono dla ruchu turystów w roku 1947, a trasę Ostróda – Iława w roku 1962. Najpierw operatorem rejsów turystycznych była Polska Żegluga Państwowa, potem Żegluga Gdańska i Żegluga Mazurska. W 1991 r. powstaje przedsiębiorstwo Żegluga Ostródzko-Elbląska, które przejmuje organizację żeglugi pasażerskiej na Kanale. Od 1992 r. jest ono głównym (choć nie jedynym) operatorem rejsów turystycznych po szlaku. 14 stycznia 2011 r. ze względu na jego wielkie znaczenie dla historii techniki i wyjątkowe historyczne rozwiązania inżynieryjne, Kanał zostaje uznany za Pomnik Historii. Po jego kompleksowej rewitalizacji, przeprowadzonej w latach 2011-15) Kanał (wzbogacony o nowy system oznakowania z pomocą tablic informacyjnych) został ponownie przekazany do eksploatacji turystycznej. Źródła: Januszewski 2001; Kowalski i Wawrzynski 2010; 2012, Mikos von Rohrscheidt 2016. |
Do gospodarczego rozwoju ziemi elbląskiej walnie przyczyniły się koleje. Swoje pierwsze stałe połączenie kolejowe (z Berlinem przez Malbork i Tczew) Elbląg uzyskał w 1852 roku, w ramach budowy Pruskiej Kolei Wschodniej mającej połączyć Berlin z Królewcem. W kolejnym roku 1853 błyskawicznie budowana linia dotarła do Królewca, przez co Elbląg został bezpośrednio skomunikowany ze stara i nową stolicą Prus. To znacząco przyspieszyło uprzemysłowienie miasta. Do końca wieku rozbudowywano lokalne linie, łącząc Elbląg z okolicznymi miejscowościami: w roku 1899 zakończono też budowę Kolei Nadzalewowej ze stacja w Tolkmicku. Z kolei otwarta w roku 1882 roku linia Morąg – Pasłęk – Bogaczewo połączyła z siecią kolejową południową cześć dzisiejszego powiatu.
W II połowie XIX wieku Elbląg stał się ważnym ośrodkiem przemysłu metalowego. Rozwinął się również przemysł tkacki oraz powstawały kolejne zakłady przetwórstwa produktów rolniczych. Jednak najważniejszym zakładem przemysłowym miasta stały się duża fabryka maszyn, otwarta w 1837 roku oraz stocznia (1854), obydwie należące do Ferdynanda Schichaua, jasjkbardziej zasłużonego elbląskiego przemysłowca. Obok nich z czasem w Elblągu otwarto przemysłowy browar, odlewnię żelaza, fabrykę cygar, a nawet niewielka fabryką samochodów. Do wybuchu I wojny światowej Elbląg, funkcjonujący jako portowe i przemysłowe miasto, liczył około 65 tysięcy mieszkańców.
Początek I wojny światowej w sierpniu 1914 roku od razu negatywnie wpłynął na sytuację w Elblągu – w związku z rosyjską ofensywą w Prusach Wschodnich znalazły się tu dziesiątki tysięcy uciekinierów. Po opanowaniu tej sytuacji (Niemcy odnieśli na froncie wschodnim szybkie zwycięstwo) wraz z przebiegiem wojny pogłębiał się kryzys ekonomiczny. Podczas I Wojny Światowej pod Pasłękiem powstał obóz jeniecki dla 15 tysięcy żołnierzy alianckich. Brak zagranicznych surowców, a także spadek popytu ze strony zubożałych (lub ostrożnie rezygnujących z inwestycji) konsumentów a także powołanie do wojska większości młodych i sprawnych pracowników przełożyły się na zamknięcie wielu miejscowych zakładów, nie produkujących na potrzeby wojenne. W końcowych latach wojny wielu mieszkańców znalazło się na skraju ubóstwa. Jednak podczas tego konfliktu zbrojnego Elbląg, podobnie jak obszar całego omawianego mikroregionu, nie doznały żadnych zniszczeń.
Po przegranej dla Niemiec wojnie twarde warunki narzucone Niemcom w Traktacie Wersalskim z 1919 roku i utrata dotychczasowych rynków zbytu doprowadziły elbląską gospodarkę do kryzysu i skokowego wzrostu bezrobocia i drożyzny. Odrodzenie przemysłu nastąpiło dopiero na początku lat 30-tych. Niemal jednocześnie, w ramach prowadzonej od 1934 roku przez władze nazistowskie odbudowy niemieckiej armii, w Elblągu zlokalizowano duży garnizon (budując kilka kompleksów koszarowych) i utworzono szkołę lotnictwa wojskowego. Wtedy to powstały pierwsze szkoły wyższe: rolnicza, pedagogiczna oraz inżynierska. Liczbę ludności Elbląga w przededniu wybuchu II wojny światowej szacuje się na około 85 tysięcy.
II woja światowa, „wyzwolenie” i zniszczenie
Podczas II wojny światowej całe życie gospodarcze i społeczne Elbląga, a z czasem także okolic, podporządkowano wojennym potrzebom nazistowskiego państwa. Od 1940 roku funkcjonowały w mieście podobozy obozu koncentracyjnego Stutthof i obozy pracy przymusowej, do pracy w zakładach miasta, których pracowników powołano do Wehrmachtu, sprowadzono też polskich robotników przymusowych [Dębiński 2014]. We wszystkich sklepach (jak w całych Niemczech), prowadzono racjonowanie żywności.
Pod koniec roku 1944 Niemcy, przewidując sowiecką ofensywę na Prusy Wschodnie i w kierunku Bałtyku, ogłosili Elbląg twierdzą i rozpoczęli gorączkowe umacnianie miasta, as także tworzenie obronnego garnizonu.
23 stycznia 1945 r. niespodziewanie, zaledwie w tydzień po ruszeniu z okolic dalekiej mazowieckiej Mławy, pojawiła się w Elblągu grupa sowieckich czołgów 31 Brygady Pancernej 2 Frontu Białoruskiego, zaskakując niemiecką obronę i mieszkańców miasta oraz przebywających tu uciekinierów z innych rejonów Prus Wschodnich. Rajd ten przeszedł go historii tego teatru II wojny światowej, choć – wbrew własnej propagandzie – Rosjanie ponieśli w walkach o miasto znacznie większe straty niż te, do których się przyznali [Gliniecki 2016]. Zacięte walki o miasto trwały przez następne kilka tygodni, do 12 lutego 1945 r., przy czym Rosjanie używali ciężkiej artylerii broni w zwartej zabudowie, prowadząc do niemal zupełnego zniszczenia elbląskiej starówki. Dodatkowo, po zajęciu całego miasta, żołnierze sowieccy masowo podpalali w śródmieściu ocalałe budynki. Już po ustaniu walk dzieła zniszczenia dokonali przybywający z głębi Polski szabrownicy, którzy pozbawiali nawet zachowanie mieszkania wyposażenia i nawet armatury. Skutkiem tego było niemal pełne zniszczenie historycznego miasta z jego jeszcze gotyckimi zabytkami i śmierć kilkudziesięciu tysięcy osób, głównie cywilów. Jeszcze w latach 90-tych XX wieku, mimo licznych inwestycji wokoło, dawne ścisłe centrum Elbląga było olbrzymim pustym placem, zaledwie uprzątniętym z wojennym ruin.
W dniu 25 stycznia 1945 roku wojska radzieckie zajęły także Pasłęk – tu obyło się bez większego starcia. Jednak w następnych Sowieci dniach spustoszyli i częściowo spalili jego historyczne centrum. Ostatnim zajętym przez Armie Czerwoną a miastem powiatu było Tolkmicko – stało się to 26 stycznia 1945. Zniszczenia w mieście wyniosły około 50% substancji budowlanej, przez zbliżającymi się oddziałami sowieckimi uciekła również polowa mieszkańców. Młynary były tak bardzo zniszczone (ponad 80% substancji miejskiej) że przestały pełnić funkcję lokalnego ośrodka gospodarczego i szybko utraciły prawa miejskie, które odzyskały dopiero w roku 1984.
Po ostatniej wojennej zimie 1945 roku Żuławy Elbląskie były niemal całkowicie opuszczone, nie tylko z powodu ewakuacji i ucieczki dotychczasowych mieszkańców, ale i zalaniu polderów, co uniemożliwiało prowadzenie działalności rolniczej. Stopniowo ich obszar (wprowadzając się do dobrze zachowanych domów i zagród) zaczęli zasiedlać przesiedleńcy pochodzący głównie z Wołynia i ziemi wileńskiej oraz rolnicy z pobliskich Kaszub Wschodnich i Kociewia.
W pierwszych miesiącach po przejściu Elbląg i okolice były zarządzane przez sowieckie komendantury wojskowe. Na polecenie Stalina, w ciągu kilku miesięcy swoich rządów wywiozły one głąb ZSRS niemal całe zachowane wyposażenie elbląskich fabryk [Gierszewski 1978].
W powojennej Polsce
Już w 1945 roku podjęto odbudowę zniszczonego w największym stopniu Elbląga. W powojennej Polsce, ze zniszczoną stolicą i głównymi miastami portowymi (Gdańsk, Szczecin) to miasto nie miało jednak priorytetu, dlatego prace postępowały bardzo powoli. Ruiny całkowicie zniszczonego Nowego Miasta uprzątnięto dopiero na początku lat 50 -tych i tu wybudowano pierwsze powojenne osiedle mieszkaniowe. Ruiny całkowicie zniszczonej elbląskiej starówki uprzątnięto dopiero w latach 60-tych, przy czym odzyskiwany materiał (głównie cegłę) wywożono stąd do Warszawy, a potem Gdańska. Istniejący od średniowiecza elbląski port otwarto na nowo w 1952 roku, jednak ograniczenia wynikające zarówno z płytkości toru wodnego, jak i uciążliwości związanych z (okrężnym) przepływaniem statków przez sowieckie wody terytorialne okazały się na tyle silne, ze nigdy nie stał się on istotnym polskim portem morskim. W 1946 roku również w Tolkmicku na nowo otwarto niewielki port (rybacki, a potem także rekreacyjny). W okresie PRL powstały tu również dwa duże zakłady przetwórstwa spożywczego. Elbląska fabryka maszyn Schichaua, najważniejszy zakład przemysłowy miasta, została odbudowana i uruchomiona od 1958 r. jako ZAMECH, w 1990 roku sprywatyzowana (ABB Zamech), i funkcjonuje do dziś jako GE Power Sp. z o.o. [Gierszewski 2005].
Jeszcze w roku 1945 sowiecka komendantura deportowała wielu niemieckich mężczyzn do pracy przymusowej w głąb ZSRS. W kolejnym roku w Elblągu i na całym obszarze dzisiejszego powiatu elbląskiego planową akcję wysiedlania pozostałych jeszcze mieszkańców narodowości niemieckiej (których liczbę w mieście oceniano w 1945 roku na około 25 tysięcy) podjęły nowe władze polskie. Jej usunięcie uznały one za warunek stabilizacji społecznej i politycznej oraz odbudowy ekonomicznej w nowych, socjalistycznych warunkach. Wysiedlenia odbywały się transportami kolejowymi i trwały do końca 1947 r.. Większość wysiedlonych trafiła do sowieckiej strefy okupacyjnej w Niemczech, późniejszego NRD [Wełniak 2006].
Wysiedleniom Niemców od początku towarzyszyło stopniowe (powolne, ze względu na słabą w Polsce znajomość tej okolicy, trudne warunki na Żuławach oraz skalę zniszczeń miast) osiedlanie się ludności polskiej. Skalę tej różnicy z innymi terenami tzw. Ziem Odzyskanych pokazuje fakt, ze do koca 1945 roku w Elblągu mieszkało zaledwie 7 tysięcy Polaków, a do końca 1946 nieco ponad 20 tysięcy. Niektórzy z nich szybko opuścili zresztą Elbląg, przenosząc się między innymi do Trójmiasta. Nowi mieszkańcy Elbląga i okolic wywodzili się z różnych regionów kraju, w dużej części również z terenów odebranych Polsce i przyłączonych do ZSRS. Największą grupą byli dotychczasowi mieszkańcy Mazowsza i Kujaw, jednak co czwarty elblążanin w roku 1950 był „repatriantem”, to jest wysiedleńcem z polskich kresów wschodnich co stworzyło społeczeństwo zróżnicowane kulturowo, które zastąpiło wysiedloną ludność niemiecką. Również osadnictwo na terenie powiatu elbląskiego szło opornie: w Tolkmicku do polowy 1945 roku mieszkało nie więcej niż 100 polskich rodzin. Akcji osiedleńczej nie ułatwiał praktyczny brak komunikacji z reszta kraju oraz masowo występujące zjawisko szabrownictwa i przestępczości na terenach, gdzie władza nie była w stanie skutecznie i szybko reagować [Wełniak 2025].
Bolesnym epizodem w powojennej historii Elbląga i okolic była tzw. sprawa elbląska. W roku 1949, po pożarze jednej z hal produkcyjnych z zakładach mechanicznych „Zamech” przeprowadzono najpierw serią aresztowań, a następnie systemowe represje karne, wycelowane w reemigrantów z Francji którzy osiedlili się głównie w samym Elblągu, jako rzekomych sprawców. Oskarżono ich o szpiegostwo na rzecz „bloku imperialistycznego” i sabotaż przemysłowy. Drastyczne wyroki przyczyniły się do powstania atmosfery zastraszenia w lokalnej społeczności.
W latach 60-tych XX wieku w Elblągu powstały pierwsze osiedla z wielkiej płyty mające zapewnić mieszkania dla stopniowo napływających pracowników otwieranych zakładów. Jednak największy rozwój budownictwa mieszkaniowego nastąpił po utworzeniu województwa elbląskiego, którego miasto stało się stolicą. Utworzenie tego województwa w roku 1975 po raz pierwszy doprowadziło do połączenia w jednym organizmie administracyjnym północnej (Z Elblągiem, Tolkmickiem i pobrzeżem Zalewu Wiślanego) oraz południowej (z Pasłękiem i Młynarami) części dzisiejszego mikroregionu – wszystkie jego gminy znalazły się w składzie nowego województwa. To rozpoczęło trwający do dziś proces gospodarczego, komunikacyjnego i kulturowego zrastania się tego obszaru [Groth 2005].
Podczas strajków robotniczych na polskim Wybrzeżu w sierpniu 1980 roku, w wyniku których powstał NSZZ Solidarność, załogi elbląskich zakładów przemysłowych juz drugiego dnia dołączyły do protestów. Strajki miały miejsce m.in. w Zakładach Mechanicznych „Zamech” (zatrudniających wtedy 7,5 tys. osób), które szybko stały się jednym z głównych miejsc oparcia antykomunistycznej opozycji [Nawrocki 2010].
W latach 80-tych XX wieku podjęto w końcu kompleksową odbudowę elbląskiej Starówki. Dokonano tego według unikalnego wtedy w Polsce postmodernistycznego projektu urbanistycznego (tzw. retrowersji), zakładającego odtworzenia historycznego układu ulic, jednak z nowoczesną architekturą. W oczach znawców, a także turystów i miłośników miast uchodzi on za kontrowersyjny, z kolei z perspektywy innych gości stanowi dodatkową atrakcję turystyczną miasta.
| Retrowersyjna odbudowa elbląskiej Starówki Kontekstem tej nowatorskiej metody odbudowy stała się sytuacja bardzo licznych (około 200 miast) na polskich ziemiach Odzyskanych i nad Bałtykiem. Po trzydziestu latach od zakończenia II wojny światowej i przejęciu przez Polskę, całe dzielnice tych miejscowości były nadal pozbawione realnej opieki konserwatorskiej oraz remontów i stopniowo ulegały destrukcji. Zagrożone były już nie tylko dzielnice uszkodzone w wyniku działań wojennych, ale i te , które one ominęły. Sytuacja Elbląga była inna. Tu, w samym centrum historycznego miasta, w wyniku walk o miasto w styczniu i lutym 1945 roku oraz późniejszego odgruzowywania z wywózką cenniejszych materiałów budowlanych, rozciągał się wielki płaski obszar uprzątnięty z wojennych ruin, na którym rozebrano resztki większości domów. W latach 80. XX wieku, po kilkudziesięciu latach od wojny, przystąpiono do odbudowy Starego Miasta w Elblągu. Autorką koncepcji tego urbanistycznego projektu, określonego jako retrowersja, była profesor Maria Lubocka-Hoffmann, ówczesna wojewódzka konserwator zabytków w Elblągu, która opracowała go w 1983 roku w formie wytycznych. Sam termin pochodzi z łaciny („retroversus” czyli – „odwrócony ku tyłowi”) i oznacza w literaturze tłumaczenie tekstu przekładu z powrotem na język jego oryginału. Realizowany na podstawie programów konserwatorskich, wykorzystywał on tradycyjne formy urbanistyczne i architektoniczne oraz stosował tradycyjne materiały budowlane (np. cegłę) i technologie. Zakładał też strukturalny (sieć ulic) i estetyczny (wygląd budynków) powrót do dawnego, utraconego przez zniszczenia charakteru przedwojennego miasta i próbę przywołania tym zabiegiem jego dawnej atmosfery, nieuchwytnego pojęciowo nastroju (genius loci) oraz materialnych atrybutów portowej i hanzeatyckiej tożsamości. Na obrysie historycznych fundamentów dawnych kamienic, zweryfikowanym przez archeologów wzniesiono nowe budynki, które tym samym wiernie odtworzyły dawną siatkę ulic i miejskich kwartałów, a tym samym urbanistyczny układ Starówki. Natomiast architektoniczna forma poszczególnych domów (choć niektóre były kopiami stojących wcześniej w tym samym miejscu, o ile udało się pozyskać ich zdjęcia), była generalnie swobodną reinterpretacją ich przeszłości, przeprowadzoną według nowej, postmodernistycznej formuły. Taki sposób odbudowy zniszczonych historycznych centrów miast jest charakterystyczny dla wielu portowych miast dawnej Hanzy. Z pewnością odbudowa na nowo wprowadziła historyczne centrum miasta do jego struktury i ożywiła je, zwracając je Elblągowi. Jednak w opinii krytyków odbudowa elbląskiej Starówki metodą retrowersji nie do końca była w stanie przywrócić zabytkowy klimat krajobrazu kulturowego miasta, tworzonego przecież stopniowo przez szereg wieków. Ich zdaniem ta wieloznaczna w interpretacji teoria konserwatorska pozornie tylko odwoływała się do historii miasta, a w rzeczywistości w projektowaniu budynków pozwolono na duży zakres kreatywnej dowolności. Rezultatem jest ahistoryczna i dosyć jednorodna, a mało oryginalna architektura, która nie przywróciła historycznej estetyki Starego Miasta, ale wprowadziła nową, obcą jakość. Pragmatyczne i inwestycyjne myślenie przeważyło nad poszanowaniem dla materialnego dziedzictwa nadmorskich miast z ich mieszaną, nie tylko polską historią. Ocenę odbudowy Elbląga najlepiej jednak wyrobić sobie samodzielnie, po złożeniu tam wizyty i spacerze ulicami Starówki i pobrzeża rzeki. Źródła: Bocheński 1997; Lubocka-Hoffmann 1998; 2000; 2006; Domino 2017. |
Z dniem 1 stycznia 1999 rząd Jerzego Buzka wprowadził reformę administracyjnego podziału kraju. Zlikwidowano 49 województw (w tym elbląskie), a powołano 16 nowych, większych. Przywrócono także środkowy szczebel administracji w postaci powiatów. W wyniku tych zmian Elbląg utracił status miasta wojewódzkiego i stał się miastem na prawach powiatu. Z kolei w nowym , dużym powiecie elbląskim znalazło się gminy: Elbląg (wiejska), Pasłęk (miejsko-wiejska), Tolkmicko (miejsko-wiejska), Młynary (miejsko-wiejska) oraz gminy wiejskie Rychliki, Markusy, Gronowo Elbląskie i Milejewo. W ten sposób utrwalony został (tym razem w ramach powiatu) polityczny, społeczny i kulturalny związek Pasłęka, Młynar, Milejewa i okolic z Elblągiem.
Po reformie administracyjnej nastąpiło jeszcze kilka wydarzeń, mających bezpośredni lub pośredni wpływ na turystykę. W latach 1999 – 2004 w Parku Ekologicznym w Pasłęku otwarto dwa sztuczne zbiorniki wodne (Zakrzewko I oraz Zakrzewko II) dla celów rekreacyjnych. Natomiast w roku 2006 rozpoczęto pod Pasłękiem budowę pola golfowego Sand Valley Golf & Country Club, z największym w kraju tzw. bunkrem (przeszkodą terenową dla graczy) o powierzchni aż 4 hektarów. Pierwszy sezon golfowy w tym ośrodku miał miejsce w 2009 roku. W roku 2006 po raz pierwszy zorganizowano Elbląskie Święto Chleba, imprezę kulinarno-muzyczną, która od tej pory – realizowana corocznie w sierpniu w trzy – a ostatnio czterodniowej formule) stanowi główne wydarzenie kulturalne przyciągające turystów do miasta.
W latach 2011-2015 przeprowadzona została gruntowna rewitalizacja Kanału Elbląskiego, w tym wszystkich jego zabytkowych pochylni, położonych na terenie powiatu elbląskiego. Zapewniło to dalsze funkcjonowanie głównej atrakcji turystyczno-kulturowej mikroregionu i umocniło jego pozycję jako obszaru recepcji turystycznej w północnej Polsce [Mikos v. Rohrscheidt 2016].
Kontrowersyjnym (przynajmniej z ekonomicznego punktu widzenia) przedsięwzięciem okazał się (mający służyć Elblągowi choć zrealizowany na terytorium województwa pomorskiego) przekop Mierzei Wiślanej i pogłębienie toru wodnego prowadzącego do Elbląga przez Zalew Wiślany. Przedsięwzięcie to zrealizowano (nie w pełni) do roku 2022. Ta wielka inwestycja, mająca na celu uniezależnienie portu w Elblągu od Rosji, na razie nie przyniosła efektów gospodarczych z powodu nadal zbyt płytkiego akwenu, uniemożliwiającego przepływanie większych, a nawet średnich statków towarowych. Niemniej przekop może stanowić dogodny punkt komunikacji z morzem dla małych jednostek rekreacyjnych. Istnieją też plany realizacji niezbędnych i prac pogłębieniowych i utrwalenia głębokości toru wodnego.
Literatura:
Anger S, 1877, Über die Lage Truso und über die Möglichkeit, dieselbe wieder aufzufinden, „Altpreussische Monatschrift“, Bd. XIV, s. 613-622.
Baniak K., 2016, Elbląg w polityce wewnętrznej Stefana Batorego, „Rocznik Elbląski”, t. XVII, s. 51-85
Bądkowski A., 2013, Mennonici, „Czas Kultury”, nr 1/2013, s. 69-73
Bocheński J., 1997, Społeczny klimat dla odbudowy Starego Miasta w latach 1945-1980, „Archeologia Elbingensis”, t. 2, 1997, s. 121-123.
Brzezińska A. W., 2012, Żuławy Elbląskie w perspektywie badan etnologicznych, [w:] A. W. Brzezińska i in. (red.), Krajobraz kulturowy i społeczny Żuław Elbląskich, Opalgraf, Opalenica, s., s. 7-15.
Charytoniuk J., 1985, Walka z epidemią dżumy w Elblągu na początku XVIII w., „Rocznik Elbląski”, t. 10,s. 35-57.
Dębiński J., 2014, Komunistyczne obozy koncentracyjne w Polsce pojałtańskiej, „Studia Włocławskie” nr. 16, s. 60-78.
Dollinger Ph., 1997, Dzieje Hanzy: XII- XVII w., Volumen, Warszawa
Domino M. H., 2017, Retrowersja w Elblągu – próba krytycznego spojrzenia na tendencje w odbudowie miast historycznych „Ochrona Zabytków”, nr 1(270), s. 103-127.
Gierszewski S., 1978, Elbląg. Przeszłość i teraźniejszość, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk.
Gliniecki T., 2016, Rajd czołgów przez Elbląg ze stycznia 1945 roku w świetle strat osobowych 31 Brygady Pancernej Armii Czerwonej, „Rocznik Elbląski”, t. XXVII, s. 157-180.
Górski K., 1949, Związek Pruski i poddanie się Prus Polsce: zbiór tekstów źródłowych, Instytut Zachodni, Poznań.
Gierszewski S., 2005, Historia Elbląga, tom V część 1: lata 1945-71, Marpress, Gdańsk
Gierszewski S., Groth A. (red.) 1993, Historia Elbląga. Tom 1: Do 1466 r., Marpress, Gdańsk.
Groth A. (red.), 1996, Historia Elbląga, tom II część 1 (1466-1626), Marpress, Gdańsk
Groth A. (red.), 1997, tom II część 2 (1626-1772), Marpress, Gdańsk
Groth A., (red.), 2001, Historia Elbląga, tom III cz. 1: (1772-1850), Marpress Gdańsk
Groth A., (red.), 2001, Historia Elbląga, tom III cz. 2: (1851-1920), Marpress, Gdańsk
Groth A;, 1993, Historia Elbląga, tom IV: Lata 1918-1945, Marpress, Gdańsk
Groth A., 2005, Historia Elbląga, tom V część 2: lata 1945-75, Marpress, Gdańsk
Groth A., (red.), 1996, 750 lat praw miejskich Elbląga, Marpress, Gdańsk.
Januszewski S. (red.), 2001, Kanał Ostródzko-Elbląski, seria: Zabytki przemysłu i techniki w Polsce, Studio Artystyczno-Reklamowe „TAK”, Wrocław
Jagodziński M.,1993, Osadnictwo w okresie wczesnodziejowym, [w:] S. Gierszewski, A. Groth (red.), Historia Elbląga, t.1 (do 1466 r.), Marpress, Gdańsk, s. 17–59.
Jagodziński M.F., 2010; Truso, między Weonodlandem a Witlandem, Muzeum Archeologiczno-Historyczne, Elbląg,
Jagodziński M.F., 2024, Studia nad Truso, „Studia Elbląskie” (2024), Muzeum Archeologiczno-Historyczne, Elbląg
Kizik E., 1994, Mennonici w Gdańsku, Elblągu i na Żuławach Wiślanych w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku. Studium z dziejów małej społeczności wyznaniowej, GTN, Gdańsk
Kowalski R., Wawrzyński C., 2010, 150 lat Kanału Ostróda-Elbląg 1860–2010, Wers, Olsztyn
Kowalski R., Wawrzyński C, 2012, 100 lat Żeglugi pasażerskiej. Ostróda-Iława- Elbląg 1912-2012, Wers, Olsztyn
Krzysztofik R., 2007, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, WUŚ, Katowice.
Lubocka-Hoffmann M. 1998, Elbląg Stare Miasto, OW Excalibur, Bydgoszcz 1998.
Lubocka-Hoffmann M., 2000, Retrowersja – konserwatorska metoda odbudowy miasta historycznego [w:] K. Gutowska (red.) Problemy zarządzania dziedzictwem kulturowym, Res Publica Multiethnica, Warszawa 2000, s. 192–209.
Lubocka-Hoffmann M., 2006, Retrowersja Starego Miasta w Elblągu, „Rocznik Elbląski”, numer specjalny, s. 161-162.
Mielczarski S., 1992, Wokół miejsca śmierci św. Wojciecha [w:] K. Śmigiel (red.), Święty Wojciech w tradycji i kulturze europejskiej, Gaudentium, Gniezno, s. 143-158
Mikos von Rohrscheidt A., 2016, Raport z badania potencjału turystyczno-kulturowego Szlaku Kanału Elbląskiego, „Turystyka Kulturowa” Nr 4, s. 146-209.
Natuniewicz M., 2000, „Nowe” znaleziska ze starych wykopalisk. Ocalałe materiały archeologiczne z okresu wpływów rzymskich z okolic Elbląga, [w:] J. Kolendo, W. Nowakowski Red.), Antiquitates Prussiae. Studia z archeologii dawnych ziem pruskich, IA UW, Warszawa, s. 105-206.
Nawrocki K., 2010, Zarys historii NSZZ „Solidarność” Regionu Elbląskiego 1980–1989, IPN, Gdańsk.
Nawrolska G., 2015, Rozwój przestrzenny Elbląga w średniowieczu i okresie wczesnonowożytnym, „Archeologia Historica Polona”, t. 23, s. 163-180.
Okulicz-Kozaryn J., Okulicz-Kozaryn, Ł., 1994, Wyprawa św. Wojciecha do Prus. Realia archeologiczne i perspektywy, badawcze, „Barbaricum”, t. 3, Warszawa 1994, s. 243-255.
Paprot A., 2012, Losy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na Żuławach Elbląskich [w:] A.W. Brzezińska i in. (red.) Krajobraz kulturowy i społeczny Żuław Elbląskich, Opalgraf, Opalenica, s. 37-46.
Pessel W.K., 2013, Miasto pomniejszone. Szkic do portretu Elbląga, „Kultura Współczesna” 4(124), s. 28-44.
Rynkiewicz-Domino W., Gliniecki T., 2014, Historia Elbląga. 777 lat Elbląga, https://turystyka.elblag.eu/szczegoly/10,41,historia-miasta (pdf).
Urbańczyk P., 1998, Misja pruska św. Wojciecha w świetle wyników programu „Adalbertus” [w:] P. Urbańczyk (red): Adalbertus. Wyniki programu badań interdyscyplinarnych. Tło kulturowo-geograficzne wyprawy misyjnej św. Wojciecha na pogranicze polsko-pruskie, t. 1, Instytut AiE PAN, Warszawa, s. 23 – 34.
Wełniak A., 2006, Problematyka wysiedleń ludności niemieckiej z Elbląga w latach 1945-1947 w świetle materiałów archiwalnych administracji polskiej, „Rocznik Elbląski”, t. 20, s. 379-391.
Wełniak A., 2025, I wtedy przyszli Polacy… Ludność miasta i powiatu Elbląg w latach 1945-1950, Region, Gdynia
Włodarski J.A., 2016, Okupacja Elbląga przez wojska rosyjskie w pierwszym okresie Wielkiej Wojny Północnej (1710-1712), „Rocznik Elbląski”, t. XVII, s. 145-156.
Tagi: 2026-02, powiat elbląski