-> Miejsca i szlaki, Obszar jako destynacja turystyki kulturowej   czerwiec, 2026

Elbląg i powiat elbląski jako obszar recepcji turystyki kulturowej

Autor: Krzysztof Kupka

Opierając się na szczegółowych wynikach przeprowadzonej analizy (stwierdzonych w jej poszczególnych kategoriach i podkategoriach) oraz odwołując się do klasyfikacji form turystyki kulturowej zaproponowanej przez Armina Mikos von Rohrscheidt [2016] można uznać analizowany mikroregion za potencjalnie samodzielny lub uzupełniający cel wypraw turystycznych odpowiadającej kilku formom turystyki kulturowej. W tym kontekście większa koncentracja niektórych typów zasobów i systemów (jak szlaki kulturowe), aktywność szeregu zarządzających nimi obiektów, a także funkcjonowanie lokalnych tras turystycznych wskazują na turystykę industrialną oraz tematyczną jako formy posiadające najwyższy potencjał rozwoju, w mniejszym zakresie także wyróżnia się potencjał turystyki religijnej i muzealnej. Ponadto istnieje możliwość wykorzystania niektórych walorów odpowiadających zainteresowaniom uczestników turystyki eventowej oraz kulturowo-przyrodniczej, które aktualnie tylko w niewielkim stopniu są zagospodarowane i zorganizowane marketingowo. Poniżej zestawiono grupy zasobów, walorów i systemów odnoszące się do poszczególnych form turystyki kulturowej w powiązaniu z najważniejszymi rekomendacjami działań zarządczych, ukierunkowanych na zintensyfikowanie ich eksploatacji w ramach produktów turystycznych oraz silniejszą integrację ich gestorów i pozostałych interesariuszy.

Tematyczna turystyka dziedzictwa. Zwykle rdzeń oferty tematycznej w turystyce kulturowej tworzą szlaki kulturowe lub ich miejscowe odcinki oraz lokalne trasy (ścieżki) tematyczne, które jako stacje swojego pobytu wybiera turysta zainteresowany konkretnym wymiarem dziedzictwa. W omawianym mikroregionie w ramach tej formy turystyki na największą uwagę zasługuje grupa zasobów i doświadczeń powiązanych w ramach Szlaku Kulturowego Kanału Elbląskiego [zob. Januszewski 2001; Kowalski, Wawrzyński, 2010], którego większość walorów unikatowych (słynne pochylnie oraz Izba Historii), są położone na terenie powiatu, a miejsce – odpowiednio-startowe lub docelowe eksploracji trasą wodną – w samym Elblągu. Innymi znaczącymi osiami turystyki tematycznej są pozostałe szlaki kulturowe, przebiegające przez mikroregion. Jeden z nich (Pomorska Droga Świętego Jakuba posiada profil religijny, a ściślej: pielgrzymkowy, jednak zgodnie z opracowaną dla niego koncepcją poaudytową (Mikos v. Rohrscheidt 2024] można go wykorzystać również w organizacji poznawczej turystyki religijnej, bazującej na zwiedzaniu obiektów sakralnych z wiodącym wątkiem interpretacyjnym (w tym wypadku chodzi o kościół farny św. Jakuba w Tolkmicku oraz elbląską katedrę św. Mikołaja). Z kolei przebiegający również przez Elbląg i Tolkmicko Szlak Kopernikowski, choć nie istnieją już fizycznie miejsca bezpośrednio związane z Astronomem, może tu eksploatować jego działalność polityczną, a konkretnie jego aktywność w funkcjonowaniu Stanów Pruskich i ich sejmików generalnych zbierających się właśnie w tym mieście. Punktami wyjścia doświadczeń i lokalnego produktu mogą być Muzeum Archeologiczno-Historyczne, zlokalizowane w miejscu zamku, oraz (z braku ówczesnego ratusza, który wielokrotnie odwiedzał Kopernik) Biblioteka Elbląska. Obydwa obiekty posiadają przestrzeń wystawienniczą i personel merytoryczny, potrzebne dla wykreowania i obsługi narracji. Wraz z innymi zasobami zaliczanymi do obiektów szlaku (w Elblągu jest ich pięć) tworzy to wystarczającą bazę dla materialnej tematycznej trasy Kopernika w mieście i ustanowienia tu węzła Szlaku Kopernikowskiego (zob. wyżej), co jest rekomendowane w ostatniej audytowej analizie tego systemu [Mikos v. Rohrscheidt 2025]. Kolejnym komponentem oferty turystyki tematycznej może być postulowany wyżej Szlak Mennonitów (eksploatujący ich etniczne i religijne dziedzictwo, a także wkład w krajobraz kulturowy Żuław Elbląskich oraz lokalne trasy turystyczne Elblągu (rozbudowana Trasa Piekarczyka albo tematyczna trasa Hanzy) w Pasłęku oraz (być może) w Młynarach i Tolkmicku. Te ostatnie jednak należy dopiero stworzyć, wychodząc daleko poza proste wyliczenie i oznaczenie ich obiektów (jak to zrobiono w Pasłęku) ale dołączając do nich spójną historyczną narrację (opowieść o mieście) i usługę przewodnicką lub propozycję autonomicznej eksploracji w postaci turystycznej gry miejskiej, obsługiwanej przez lokalny punkt informacji turystycznej.

Potencjał turystyki religijnej mikroregionu elbląskiego na tle innych już zbadanych w kraju należy sklasyfikować jako przeciętny. Jego głównym zasobem i atutem jest elbląska katedra św. Mikołaja, która, jako aktualna siedziba biskupia, w naturalny sposób przyciąga wizyty turystów i odwiedzających z regionu w ramach ważniejszych wydarzeń diecezjalnych. Jest ona ponadto obiektem Pomorskiej Drogi Świętego Jakuba i Szlaku Kopernikowskiego, co już przysparza jej zwiedzających, choć w ograniczonej skali. Sanktuarium św. Wojciecha w Świętym Gaju (jednym z domniemanych miejsc śmierci tego męczennika) posiada aktualnie (mimo diecezjalnego statusu) bardzo ograniczoną siłę przyciągania pielgrzymów. Brak muzealnej placówki kościelnej przy niepodejmowaniu narracji i wątków religijnych w postaci stałych kolekcji przez inne muzea jest znaczącym ograniczeniem dla oferty tej formy turystyki, ponieważ pozbawia ją miejsca będącego w stanie zapewnić systematyczne wprowadzenie lub syntezę takiego lokalnego doświadczenia. Zasoby menonickie w powiecie elbląskim posiadają swój wymiar religijny (w postaci elbląskiego Domu Modlitwy, kilku kościołów i cmentarzy), jednak aktualnie są one niewykorzystane w interpretacji dziedzictwa – wprowadzenie tej funkcji przysłużyłoby się również turystyce religijnej w mikroregionie, szczególnie poprzez wprowadzenie do niej narracji unikatowej i wyróżniającej się w porównaniu z innymi obszarami. Pozostałe świątynie o historycznej metryce w dużej części prezentują typowe pomorskiego gotyku. Do cenniejszych, obok samej elbląskiej katedry, należą kościoły pw. św. Bartłomieja Apostoła w Pasłęku, Św. Jakuba Apostoła w Tolkmicku, pw. św. Apostołów Piotra i Pawła w Młynarach, oraz kościół św. Stanisława w Milejewie. Obok nich ciekawe dla turysty mogą być świątynie pomennonickie i poewangelickie. Są to w pierwszym rzędzie kościoły w Rozgarcie i Jeziorze (gm. Markusy), oraz w Jegłowniku (gm. Gronowo Elbląskie). Interesującym przykładem szachulcowej budowy świątyni jest też elbląski kościół pw. bł. Doroty z Mątowów. Wszystkie wymienione kościoły – poza katedrą św. Mikołaja, mająca własną wystawę i objęta obsługą przewodnicką przez elbląskie Muzeum – posiadają ograniczoną dostępność dla zwiedzania, a w większości brak programów interpretacyjnych poza wywieszonym zarysem historii świątyni. Włączenie ich w programy zwiedzania wymagałoby więc zagwarantowania ich otwarcia oraz przygotowania choćby jednego doświadczenia interpretacyjnego (interpretacyjny komponent aplikacji, pobieralny na miejscu film) lub zapewnienia zgłaszającym się lokalnego przewodnika lub innej osoby przygotowanej do oprowadzenia po kościele.

Turystyka etniczna. W tym kontekście można mówić raczej o znaczącym potencjale niż o zorganizowanej ofercie. Jeśli bowiem nie liczyć (niedostępnego do eksploatacji turystycznej) zespołów reliktów Truso w Janowie Pomorskim nad Jeziorem Drużno (których omówienie i systematyczną wystawę można zobaczyć nie in situ, lecz w elbląskim muzeum) to najliczniejszą grupą rozproszonych zasobów są wspomniane w innych miejscach domy, kościoły i cmentarze pomennonickie w gminach Markusy, Gronowo Elbląskie, Milejewo, Elbląg i Rychliki. Ich (wyżej rekomendowane) powiązanie w postaci spójnej oferty szlaku (adresowanego do kulturowych turystów aktywnych) może stworzyć nowy wymiar oferty turystyczno-kulturowej mikroregionu, wymagałoby to jednak (jak to już wyżej zaproponowano) ustanowienia stałej wystawy wprowadzającej lub syntetyzującej narrację (w Elblągu lub Markusach), a także przynajmniej jednej (lepiej kilku) lokalnej trasy edukacyjnej.

Turystyka muzealna. W mikroregionie funkcjonuje jedno muzeum o randze krajowej – jest to Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu z siedzibą w miejscu dawnego zamku krzyżackiego. Instytucja ta, prowadząca szereg wystaw stałych (między innymi dotyczące historii miasta oraz odkryć w Truso) dysponuje licznym i profesjonalnym personelem oraz dobrze rozwiniętym działem badawczym. Pozostałe muzealne lub ekspozycyjne placówki publiczne i prywatne mają lokalny status: są to Muzeum Regionalne w Tolkmicku, Muzeum im. Tadeusza Balickiego (prywatne) w Młynarach, Izba Historii Kanału Elbląskiego w Buczyńcu (gm. Rychliki) i Izba Historyczna w Pasłęku. Uzupełnia je stała oferta wystawiennicza artystycznej Galerii EL w Elblągu, Biblioteki Elbląskiej oraz stałe zbiory i czasowe wystawy elbląskiego Centrum Spotkań Europejskich Światowid. Aktualnie propozycje tych placówek nie są powiązane spójną propozycją o profilu muzealnym, a organizowana w Elblągu Noc Muzeów (jedyny event mający możliwość wygenerować przyjazdowy, albo choćby lokalny ruch odwiedzających między tymi kolekcjami) jest organizowana na bardzo małą skalę z głównym udziałem Muzeum Archeologiczno-Historycznego i w oparciu o jego zasoby.

Jednak – w oparciu o istniejącą grupę placówek muzealnych i wystawienniczych możliwe byłoby przynajmniej rozbudowanie oferty Nocy Muzeów jako propozycji mikroregionalnej (z czasowym uzgodnieniem punktów programu oraz zorganizowanym przejazdem jej uczestników do poszczególnych punktów i realizacji w tych miejscach przygotowanych dla nich spotkań, pokazów i prelekcji. Z kolei kreacja wartościowej spójnej oferty mikroregionu dla osób zainteresowanych doświadczeniami muzealnymi mogłaby się dokonać w ramach celowej sieci, której liderem (ze względu na wielkość zasobów i przygotowany personel) powinno być Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu. Wychodząc od jego systematycznej kolekcji i serii doświadczeń, traktowanej jako systematyzująca i przekrojowa, taka propozycja (Szlak Muzealny, regularna wyprawa, komponent aplikacji turystycznej) mogłaby w kolejnych swoich stacjach (jako tematyzowanych punktach doświadczeń) intensyfikować kolejne wątki (np. dziedzictwo techniczne Kanału Elbląskiego, historię Tolkmicka, Pasłęka i Młynar, specyfikę kultury mennonickiej. Formułę przywództwa tej sieci można opracować podobnie do tej proponowanej w ostatnich publikacjach Autorów dotyczących Olsztyna i mikroregionu [zob. Mikos v. Rohrscheidt, Kupka 2026], a szczególnie powiatu kartuskiego [Mikos v. Rohrscheidt, Kupka 2025].

Turystyka eventowa ma w mikroregionie aktualnie niewielki potencjał. Wśród cyklicznych propozycji dominują wydarzenia o zasięgu regionalnym. Niezależnie od faktu, że przymiotnik „międzynarodowy” w nazwach niektórych z nich wydaje się sugerować co innego, to szczegółowa analiza programów pod kątem pochodzenia i rozpoznawalności wykonawców ujawnia faktyczną, zwykle lokalną rangę imprez. Część z nich nie posiada wyraźnego odniesienia do lokalnego dziedzictwa (jak przykładowo odbywający się w Tolkmicku Międzynarodowy Zlot Motocyklowy Kardan) – to jednak one przyciągają najwięcej uczestników spoza regionu. Generalnie brak krótkich, zajmujących jeden moduł dnia inscenizacji tematycznych lub historycznych, które mogłyby spełniać funkcje kulminacyjnego doświadczenia w ramach np. weekendowych pakietów dla turystów podczas trwania sezonu. Dla żadnego z organizowanych eventów nie funkcjonują pakiety okazjonalne, co utrudnia ich uczestnikom pozyskanie potrzebnych usług noclegu, a dodatkowo osłabia marketing samych imprez. Atutem mikroregionu jest kilka podmiotów oferujących rekonstrukcje historyczne, które mogą być wykorzystane dla urozmaicenia programu istniejących lub nowych imprez eksploatujących dziedzictwo tego obszaru.  

Turystyka przyrodniczo-kulturowa posiada w powiecie elbląskim zauważalny, ale zasadniczo niewykorzystany potencjał. Jej głównymi walorami są brzeg morski nad Zalewem Wiślanym (z licznymi punktami widokowymi), Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej, duży i atrakcyjny Park Bażantarnia w Elblągu, przyrodnicze krajobrazy wokół Kanału Elbląskiego (mijane choćby podczas flagowego rejsu „Statkiem po trawie”) oraz dwanaście rezerwatów przyrodniczych, na czele z wielkim rezerwatem Jeziora Drużno. Jednak oferta ta nie jest wzajemnie powiązana. Terenową propozycję turystyki kulturowo-przyrodniczej w znacznej mierze tworzą zorganizowane doświadczenia w postaci spójnych tras dydaktycznych jako usystematyzowanych propozycji zwiedzania z komponentem poznawczym. Nie zostały one jednak połączone w ramach wspólnie promowanej propozycji, choćby turystyki aktywnej. Tak więc niski poziom koordynacji i marketingu jest czynnikiem hamującym rozwój przyrodniczego wymiaru oferty turystyczno-kulturowej.

Tagi: ,