Zarys dziejów Olsztyna i okolic jako kontekst regionalnego dziedzictwa
Autor: Armin Mikos von Rohrscheidt i Krzysztof KupkaZarys dziejów Olsztyna i okolic jako kontekst regionalnego dziedzictwa
Prehistoria
Pierwsze ślady trwałego osadnictwa na terenie mikroregionu olsztyńskiego datuje się na od 8 do 9 tysięcy lat. Grupy ludzi które idąc od północy pojawiły się na tym terenie pod koniec okresu neolitu (ok. 6000 p.n.e.) zajmowały się głównie zbieractwem i łowiectwem. Śladami ich bytności są znalezione m.in. w okolicy Kajn (gmina Jonkowo) naczynia i narzędzia z kamienia i kości zwierzęcych. Najstarsze ślady obecności człowieka na terenie obecnego Olsztyna prawdopodobnie pochodzą ze środkowej epoki kamiennej, gdy docierała tam ludność łowiecka.
Z epoki brązu (ok. 1100–400 p.n.e.) pochodzą ślady najstarszej osady na terenie Olsztyna w zakolu Łyny. Był to gródek położony na wzniesieniu i otoczony z trzech stron wodą, który zamieszkiwali ludzie zaliczani do kultury łużyckiej. Z tego samego okresu pochodzą ślady osad nad jeziorem Długim, w Lesie Miejskim, Dajtkach i Pozortach. Mniej więcej w tym samym okresie lub nieco później okolice Olsztyna zamieszkiwała jednak również ludność określana jako Prabałtowie, po której pozostały relikty kilku kurhanów [Achremczyk 2016].
We wczesnym okresie epoki żelaza (550 – 100 p.n.e.) osadnictwo miało już charakter stały. Jego rezultatem było karczowanie borów sosnowo–dębowych, dotąd dominujących na terenach wokół niewielkich jezior. Ówczesną ludność tej ziemi na podstawie znalezisk zalicza się do kultury łużyckiej. Jej liczniejsze ślady odnaleziono na terenie gminy Gietrzwałd. Pozostałością po tym okresie osadnictwa są m.in. grodziska nawodne, jak to koło Gamerek Wielkich. W epoce neolitycznej (młodsza epoka kamienna) pojawiły się narzędzia rolnicze związane z uprawą roli, znajdowane min. nad jez. Ukiel i w Barkwedzie, a ślady najbliższej osady neolitycznej zachowały się w Jarotach. W okresie tym nad górną Łynę dotarła ludność kultury amfor kulistych, a następnie kultury ceramiki sznurowej [Röhrich 1925].
W I wieku n.e. germańscy Goci, którzy przeprawili się przez Bałtyk ze Skandynawii i zasiedlili całe Powiśle, dotarli aż do górnego biegu rzeki Łyny. Ślady ich kultury, określanej jako wielbarska (relikty osad, duże cmentarzyska (jak to w Kortowie) świadczą o relatywnie dużym zaludnieniu terytorium dzisiejszego Olsztyna i jego bliskich okolic. Ich pobyt nie trwał tu jednak zbyt długo (najwyżej około 100-150 lat), po czym podjęli oni dalszą migrację w kierunku południowo-wschodnim, by ostatecznie zjawić się na terenie wschodniej części imperium rzymskiego [Kokowski 2007].
Nie wiadomo skąd pochodziła tak zwana grupa olsztyńska (określana również jako germańska grupa mazurska (masurgermanische Kultur), która zamieszkiwała okolice Olsztyna w VI i VII wieku i pozostawiła po sobie cmentarzyska w Kielarach i Tumianach z silnie zróżnicowanymi darami grobowymi. Zalicza się ją zarówno do kultur zachodniobałtyjskich, jak i germańskich, jednak najpewniej była ona rezultatem zmieszania wpływów kulturowych z obszarów Europy północnej, zachodniej, a nawet południowej, przy czym lokalny, wówczas już bałtyjski substrat odgrywał w niej rolę decydującą kulturowej [Bitner-Wróblewska 2007].
Natomiast pierwsze ślady osadnictwa Prusów (jednego z ludów bałtyjskich) na obszarze całej Warmii datuje się na czas ich masowej migracji pod koniec VII w. n.e. Z tego okresu pochodzą m.in. kamienno–ziemne kurhany o owalnym lub kolistym kształcie.
Mikroregion olsztyński leży w większości na terytorium wczesnośredniowiecznej Galindii, zamieszkałej przez jedno z plemion pogańskich Prusów (Galindów) i rozciągającej się między również pruską Barcją a granicą piastowskiej Polski. Po pierwotnych mieszkańcach tej ziemi pozostały relikty niewielkich grodów (jednak zaopatrzonych w wały, a nawet fosy) oraz osad. Jednym z największych takich grodów był z pewnością ten w Sądytach (Sanditen), położony w zakolu rzeki Łyny na terenie dzisiejszego olsztyńskiego lasu miejskiego. Znaleziska m.in. arabskich monet wskazują, że gród lub jego poprzednik mógł tu funkcjonować już w połowie VIII wieku [Białuński, Klimek 2013]. Również na Wzgórzu Zamkowym w tym samym lesie, a także obok jeziora Trackiego i na terenie osiedla Łupstych odkryto pozostałości obronnych osad z czasów przedchrześcijańskich. Innym miejscem o przedchrześcijańskiej metryce był gródek nad Jeziorem Kielarskim (w dzisiejszej gminie Stawiguda).
W państwie krzyżackim i biskupstwie warmińskim
Począwszy od roku 1230 do 1283 zakon rycerzy Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego (Krzyżacy) ściągnięty na pogranicze przez Konrada Mazowieckiego dokonał podboju całości ziem Prusów , a potem także Jaćwingów. Kiedy jednak Krzyżacy pojawili się na omawianym terenie, był on prawie bezludny. Powodem, tego mogły być wcześniejsze najazdy litewskie i jaćwieskie, odwetowe wyprawy polskie (mazowieckie) lub bliżej (nie opisana jednak w źródłach) ekspansja samych rycerzy-zakonników. Kiedy pod koniec XIIII wieku Krzyżacy opanowali tereny Galindii i ujarzmili jej (nieliczną) miejscową ludność, rozpoczęli (znacznie jednak później niż na ziemi chełmińskiej) akcję osadniczą w celu ekonomicznego rozwinięcia swoich zdobyczy. Pierwszą znaną osadą funkcjonująca na tym terenie był Bartążek (Berting, Bertingen), gdzie w 1334 roku wzniesiono także drewniano-ziemną strażnicę. Pod osłoną takich warowni Krzyżacy rozpoczynali zasiedlanie na wpół bezludnych, jednak nie do końca dla nich bezpiecznych terenów. Nie wiadomo natomiast, czy to sami rycerze-zakonnicy, czy też już podwładni biskupów warmińskich wznieśli placówkę obronną w Słupach (dziś gmina Dywity), której pozostałości wskazują na pierwszą połowę XIV wieku. Natomiast już krzyżackie początki ma z kolei warowne miejsce w Szyprach (gm. Barczewo), zapewne broniące większej osady, którego relikty odnaleziono dopiero w XXI wieku [Klimek 2013]. Pierwsze miasto na terenie mikroregionu, Wartenberg, zostało założone na tzw. ziemi Gunlauken krótko po roku 1325 około 8 kilometrów od dzisiejszego Barczewa, najbliżej dzisiejszej wsi Barczewko [Klimek 2014]. Jednak już w trzydzieści lat później zostało ono zniszczone przez Litwinów podczas wielkiego najazdu [Zenderowski 2014]. Sam Olsztyn jako miasto powstał wokół zamku, wzniesionego najprawdopodobniej między rokiem 1346 a 1353 (przy czym oba przedsięwzięcia od początku planowano i realizowano łącznie) [Białuński 2013]. Olsztyn od początku stał się też ośrodkiem południowych dóbr kapituły fromborskiej. Do połowy XIV wieku w okolicy dokonano kolejnych 15 nadań na rzecz wolnych Prusów, m.in. Jaroty i Tomaszkowo. Generalnie ludność pruska, także pochodząca innych rejonów państwa krzyżackiego, stanowiła znaczący odsetek również nowych osadników [Białuński 2008] i ostatecznie zasymilowała się z nimi, tworząc trzon późniejszego etnosu warmińskiego. W skali całej średniowiecznej Warmii mogli oni stanowić nawet do 60 procent ludności [Röhrich 1925]. Ośrodkami miejskimi stały się Dobre Miasto (lokowane w 1329 roku) i Jeziorany (w 1339 r.). Lokacja miejska Olsztyna (przez kapitułę warmińską) miała miejsce w 1353 roku. Do końca XIV wieku, także jako ośrodki poszczególnych komornictw lokowane zostały pozostałe miasta leżące w dzisiejszym mikroregionie: Olsztynek (pod bezpośrednią administracją krzyżacką – w 1359 roku) oraz Biskupiec w 1395 roku.
W ramach państwa krzyżackiego ustanowiono skuteczną administrację terytoriów, ściśle powiązaną z jednostkami struktury zakonnej. Na terytorium Warmii w czasach krzyżackich powstawały komornictwa powiązane z biskupem lub kapitułą (ostateczny podział między nimi dokonał się w 1346 lub 1347 roku), a jako ich siedziby wnoszono zamki [Bodański 1981]. Ustalając granice warmińskich komornictw oparto się przy tym o dawne pruskie związki terytorialne. Tak między innymi dokonał się podział między biskupim komornictwem (dawne pruskie terytorium Gunelauken) z zamkiem Wartenberg (Barczewko) i później z ośrodkiem miejskim w Barczewie (Wartenberg) lokowanym (po raz drugi, po zniszczeniu przez Litwinów) w 1364, a kapitulnym komornictwem z zamkiem w Olsztynie (lokacja w 1353 r.) jako siedzibą i miastem jako ośrodkiem gospodarczym [Białuński 2013].
| Kapitulny Olsztyn a dziedzictwo „świętej Warmii” Biskupstwo warmińskie, utworzone na zdobytych przez Krzyżaków ziemiach pogańskich Prusów zostało powołane dekretem papieskiego legata Wilhelma z Modeny w roku 1243, potwierdzonym w tymże roku przez papieża Innocentego IV. Sama nazwa diecezji pochodzi od Warmów, jednego z plemion pruskich. Biskupstwo było autonomicznym terytorium kościelnym w granicach państwa zakonnego, gdzie biskup łączył władzę duchowną z władzą świecką. Kolejni biskupi stopniowo poszerzali obszar swojej niezależności. Trzy okręgi administracyjne w ramach tego kościelno-państwowego organizmu były uposażeniem warmińskiej kapituły katedralnej (kolegium kanoników) i pozostawały pod jej zarządem. Były to tzw. komornictwa we Fromborku (który był siedzibą kapituły), Olsztynie i Melsacku (dzisiejszym Pieniężnie). Komornictwo olsztyńskie (cameratus Allensteinensis) utworzono w połowie w latach 1346-47 z połączenia dawnych okręgów Bertingen i Gudikus. Przez bardzo krótki okres okrąg był zarządzany z zamku Bertingen (Bartążek), jednak już wkrótce (w roku 1348) kapituła zadecydowała o założeniu miasta Olsztyn jako siedziby południowego kompleksu swoich dóbr. Najpóźniej od roku 1353 olsztyński zamek był siedzibą ich kapitulnego zarządcy. Obok Olsztyna obejmowało ono tereny dzisiejszych gmin Dywity, Jonkowo, Gietrzwałd i Purda. Kapituła, dbając o swoje dochody, rozpoczęła dynamiczna akcję osiedleńczą. Na przyznanym jej terytorium. Już wkrótce więc teren komornictwa – istniejącego aż do pierwszego rozbioru Polski i sekularyzacji dóbr kościelnych (1772) – obejmował miasto z zamkiem (Olsztyn), dwa folwarki (Stary Dwór i Bartążek), stale rosnącą liczbę wsi (pod koniec było ich aż 116 miejscowości). Od listopada 1516 do maja 1521 roku w Olsztynie mieszkał i działał Mikołaj Kopernik odgrywając tu – jako kapitulny administrator – pierwszorzędną rolę w życiu publicznym i gospodarczym, a niejako prywatnie kontynuując swoje badania naukowe. Właśnie istnienie dóbr kapitulnych było powodem jego pojawienia się w tym miejscu. Fakt odrębności i ścisłych powiązań z Kościołem wpłynął na decyzję o inkorporacji Warmii (jako całości) do Polski po wojnie 13-letniej (w roku 1466), zadecydował o utrzymaniu katolicyzmu jako panującego wyznania także po Reformacji (mimo protestantyzacji otaczającego Warmię państwa pruskiego) o jej stopniowej polonizacji, ale o zachowaniu autonomii w ramach państwa polsko-litewskiego. Były to główne przyczyny wykształcenia się silnej tożsamości warmińskiej, która przetrwała rozbiory Polski i inkorporację do Prus, a potem kolejne fale germanizacji. W taki to sposób osobny byt polityczny stał się pośrednio źródłem kulturowej odrębności. Źródła: Achremczyk i Ogrodziński 2006; Biskup 1980; Bobrowicz 2023; Bodański 1981; Bykowski 2005; Szorc 2004. |
W połowie XIV wieku terytoria wchodzące w skład dzisiejszego mikroregionu olsztyńskiego posiadały różną przynależność. Ich większa część, z samym Olsztynem i terenami na północ oraz wschód od tego ośrodka, weszła w skład dóbr biskupstwa warmińskiego, cieszących się znaczną – i z czasem rosnącą – autonomią wobec Zakonu. Natomiast część południowo-wschodnia z Olsztynkiem wchodziła w zakres bezpośredniego wojskowo-ekonomicznego zarządu zakonnego. W ramach samego warmińskiego dominium kościelnego, po podziale na część kapitulną i biskupią w 1346 olsztyńskie komornictwo przyznano kapitule katedralnej (podobnie jak okręgi wokół Fromborka i Pieniężna), z kolei Barczewo i tamtejsze komornictwo należało do biskupa, podobnie jak Dobre Miasto i okolica (w tym dzisiejsza gmina Świątki), Jeziorany i okolica (wraz a dzisiejszymi gminami Biskupiec i częściowo Kolno. Olsztynek i jego okolice (w tym dzisiejsza gmina Stawiguda) znalazły się wtedy poza kościelnym dominium warmińskim – funkcjonowało tu komornictwo krzyżackie z siedzibą w olsztyneckim zamku. Ten podział, z polityczną i gospodarczą odrębnością ziem kapitulnych i biskupich, utrzymujący się nawet po upadku państwa krzyżackiego i w ramach polskiej korony aż do I rozbioru Polski, stał się głównym czynnikiem wyodrębnienia warmińskiej tożsamości i procesów stopniowego wykształcania się unikatowego dziedzictwa kulturowego Warmii [Röhrich 1925].
W czasie wojny polsko-krzyżackiej w 1414 r spalone lub przynajmniej splądrowane przez wojska polskie zostały między innymi Dobre Miasto, Jeziorany, Biskupiec, Barczewo i Jonkowo.
Niezadowolenie z ucisku ekonomicznego w przeżywającym kryzys państwie krzyżackim doprowadziło do powstania sformalizowanej opozycji niezakonnego rycerstwa i miast, którzy powołali Związek Pruski. Popierały go także miasta biskupie i kapitulne (przykładowo Barczewo i Dobre Miasto już od 1440 roku). W 1454 roku Związek wezwał króla polskiego, oddając mu się w opiekę, a interwencja króla doprowadziła do wybuchu wojny polsko-krzyżackiej, nazwanej później 13-letnią (1454-66). Od początku zwolennikami Polski w tej wojnie były biskupie i kapitulne miasta, obiecujące sobie po wygranej zniesienie krzyżackich ceł. Już przed wybuchem wojny trzydziestoletniej (1454 – 1466) Związek Pruski uzyskał też poparcie (niemieckich) mieszczan położonego poza granicami Warmii Olsztynka, jednak Krzyżacy odbili miasto w kilka miesięcy później. Biskup warmiński Franciszek Kuhschmalz na początku otwarcie stał po stronie krzyżackiej, co doprowadziło do otwartych rebelii mieszczan (jak w Dobrym Mieście). Zakon popierał też kolejny biskup, Eneasz Piccolomini (późniejszy papież Pius II). Trzeci hierarcha podczas tego konfliktu, Paweł Legendorf, początkowo wspierał Zakon (zawierając z nim układ polityczny), jednak w roku 1464 (również pod naciskiem mieszczan) stanął po stronie króla polskiego złożył mu hołd, a po dwóch latach, w ostatnich tygodniach konfliktu, wypowiedział nawet wojnę Krzyżakom [Biskup 1990]. W trakcie trwania wojny oddziały krzyżackie i ich najemnicy (m.in. Czesi) wielokrotnie pustoszyli i palili niebronione wsie kapitulne (jak Jonkowo), z których część ponownie zasiedlał jeszcze Kopernik w 60 lat później.
W Królestwie Polskim i w pierwszej Rzeczypospolitej (1466-1772)
Po toczonej ze zmiennym szczęściem wojnie, która zrujnowała Warmię, na mocy II pokoju toruńskiego z 1466 roku teren biskupstwa (wraz z Pomorzem Gdańskim i Elblągiem) został inkorporowany do Korony polskiej. Biskupi warmińscy zachowali jednak swoją autonomię jako książęta swojego państwa kościelnego i bezpośredni rządcy m.in. komornictw barczewskiego, dobromiejskiego i jeziorańskiego, zaś w ramach ich dominium utrzymało się uposażenie kapituły katedralnej. Zatem Olsztyn wraz z okolicami nadal był własnością kapituły, a pozostałe tereny dzisiejszego powiatu: biskupa z wyjątkiem południowych terenów z ośrodkiem w Olsztynku, które pozostały w państwie krzyżackim, odtąd pozostającym w zależności lennej od Polski.
| Mikołaj Kopernik jako narracyjny wymiar dziedzictwa kulturowego Olsztyna i okolic Związek Mikołaja Kopernika z Olsztynem i jego okolicami obejmujący kilka intensywnych lat jego publicznego życia, rozpoczął się w roku 1516, kiedy to na trzy lata został administratorem dóbr kapituły warmińskiej i zamieszkał w Olsztynie, będącym ich ośrodkiem. Na olsztyńskim zamku (w siedzibie administratora) kontynuował swoje rozpoczęte we Fromborku badania nieba, sporządziwszy w tym celu na zamkowej ścianie częściowo do dziś zachowaną tablicę astronomiczną. Również w Olsztynie rozpoczął także spisywać swoje fundamentalne dzieło „De revolutionibus”. Między rokiem 1516 a 1521 Kopernik, działając głównie na terenie dwóch należących do kapituły komornictw: olsztyńskiego i melzackiego (dziś Pieniężno), odwiedził w sumie 43 warmińskie wsie. Zachowało się kilkadziesiąt zapisów jego działań zarządczych. W okresie 1516-19 Kopernik na nowo obsadzał i zagospodarowywał w komornictwie olsztyńskim liczne pustostany dokonując osadzając w nich chłopów w opuszczonych gospodarstwach) w dzisiejszym powiecie: Bartąg, Brąswałd, Dywity, Gietrzwałd, Gryźliny, Gutkowo, Jaroty, Jonkowo, Kieźliny, Klebark Mały, Klebark Wielki, Kumajny, Likusy, Linowo, Lubianka, Ługwałd, Łupstych, Mątki, Myki, Naglady, Naterki, Osetnik, Pełty, Pistki, Pluski, Porbady, Redykajny, Skajboty, Słupy, Spręcowo, Stare Kawkowo, Stękiny, Sząbruk, Tomaszkowo, Wołowno, Wójtowo i Zalbki. Podczas konfliktu polsko-krzyżackiego w latach 1520-1521, po opanowaniu przez Krzyżaków Fromborka i jego dewastacji, Kopernik znów przebywał w Olsztynie, gdzie dobrze przygotował skuteczną obronę zamku i miasta przed wojskami Zakonu w styczniu 1521 r. Na tej podstawie bezpośrednie związki z osobą i działaniami Mikołaja Kopernika posiadają w Olsztynie: następujące miejsca i obiekty: Zamek (Muzeum Warmii Mazur), Stary Ratusz, Wysoka Brama (kluczowy element fortyfikacji miejskich), konkatedra św. Jakuba (wówczas fara), a pośredni (symboliczny lub tematyczny: ławeczka Kopernika przed Zamkiem, jego popiersie w parku Podzamcze, instalacje artystyczne i przestrzenne (układ słoneczny), a także obiekty edukacyjne Olsztyńskie Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne. Poza Olsztynem, a na terenie powiatu olsztyńskiego są to wyżej wymienione wyżej osady i wsie. Źródła: Biskup 1971; Mikulski 2009; Mikos v. Rohrscheidt 2025; Sikorski 2023; 2024. |
Okres pierwszego polskiego zwierzchnictwa nad Warmią (1466 – 1772) to epoka przyspieszonego rozwoju, przerywanego jednak serią krótkotrwałych konfliktów. Najboleśniej na tym obszarze ziemi i jego mieszkańcach odbiły się: ostatnia wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1520-21 wojna ze Szwecją toczona w latach 1626-29 (kiedy to w 1627 roku wojska szwedzkie zniszczyły Dobre Miasto), czas tzw. szwedzkiego potopu (na tym terytorium w latach 1655-59) oraz tzw. wojna północna na początku XVIII wieku. Podczas wojny polsko krzyżackiej w latach 1520 -1521 Warmia była jednym z teatrów działań zbrojnych: między innymi zajęte i poddane rabunkowi zostały Dobre Miasto i Biskupiec. Dlatego po jej zakończeniu region był silnie spustoszony. Na terenach przemarszu wojsk, zwłaszcza zaciężnych oddziałów krzyżackich (aprowizujących się na miejscu kosztem mieszkańców) opustoszała prawie połowa chłopskich gospodarstw. Dlatego niezbędna była ponowna kolonizacja, prowadzona m.in. przez Mikołaja Kopernika. Wtedy to na całym terytorium warmińskim pojawiła się duża grupa osadników polskich, pochodzących głównie z Mazowsza. Jej obecność i szybka asymilacja obu grup ludności była jednym z decydujących czynników w procesie kształtowania się nowej, warmińskiej tożsamości kulturowej.
W roku 1521 tzw. kompromis toruński króla polskiego i wielkiego mistrza Albrechta otworzył drzwi do protestantyzacja krzyżackiego państwa zakonnego. Oficjalnie jej początek dał tzw. hołd pruski (1525), w wyniku którego powstały Prusy książęce pod panowaniem dotychczasowego wielkiego mistrza (zresztą siostrzeńca króla) jako protestanckiego księcia. Warmia jednak, w tym większość analizowanego tu terytorium, pozostająca pod władzą biskupa i kapituły, pozostała katolicka. Dodatkowo, zarządzana przez takich luminarzy polskiej kontrreformacji jak biskup Stanisław Hozjusz (założyciel pierwszego polskiego seminarium duchownego w Braniewie) stała się terenem, na którym podnoszono jakość życia kościelnego w oparciu o przygotowane kadry i tym samym chroniono się przed wpływami protestanckimi. Hozjusz i jego następcy przyczynili się także do polonizacji Warmii. Za ich rządów w dalszym ciągu napływała do biskupstwa polska ludność, głównie z Mazowsza. Na synodach diecezjalnych decydowano o zapewnianiu posług duszpasterskich w języku polskim, który poza liturgią stawał się stopniowo dominującym w życiu kościelnym. Jednocześnie rodzima ludność pochodzenia pruskiego coraz szybciej asymilowała się, aż w końcu XVII w. we wsiach południowej Warmii całkowicie rozpłynęła się w polskojęzycznym żywiole [Szorc 1983]. Natomiast w miastach język polski i niemiecki były równie powszechne. Przykładem silnej pozycji polskiego jest olsztyński epizod, kiedy to miejski proboszcz, Ambrosius Merten w 1599 roku złożył rezygnację z urzędu, ponieważ większość jego parafian mówiła po polsku, którego to języka on sam nie znał. Istotną różnicą w stosunku do pozostałych ziem polskiej Korony była słabość (zarówno liczebna, jak i ekonomiczna) tutejszej szlachty. Podlegała ona biskupowi jako księciu, była nieliczna i (już choćby ze względu na pierwotny przydział ziemi Kościołowi, który skrzętnie chronił swój stan posiadania) posiadała tylko niewielkie dobra. Na omawianym terytorium nie wykształciły się więc magnackie fortuny, a co za tym idzie – doszło do niewielu (i raczej ubogich) fundacji religijnych, a także nie powstawały prywatne miasta.
Podczas największej wojny polsko-szwedzkiej, nazywanej często „potopem”, Szwedzi już 5 grudnia 1655 weszli do Olsztyna, zajęli zamek, a na miasto nałożyli kontrybucję. Splądrowali także Olsztynek. W lutym 1656 miejsce Szwedów zajęli Brandenburczycy, których władca, Fryderyk Wilhelm, sprzymierzył się ze szwedzkim królem i „otrzymał” od niego Warmię. Jeszcze w 1659 roku, mimo wcześniejszego zawarcia z Polską traktatów welawsko-bydgoskich (1657), Brandenburczycy spalili Biskupiec. Olsztyn spotkało jeszcze inne nieszczęście: w 1657 roku wybuchł tu wielki pożar.
Kolejna wojna tocząca się na terenie Polski w latach (1700-1721) przyniosła okolicom Olsztyna począwszy od 1703 roku najpierw rabunki i kontrybucje ze strony kolejnych (szwedzkich, brandenburskich, ale i polskich) wojsk, samemu Olsztynowi zaś najpierw zniszczenie przez Szwedów w 1708 roku a potem epidemię dżumy, na która zmarła znaczna część ludności (około 2 tysiące w samym 1710 roku). W latach 1708-11 dżuma zdziesiątkowała też ludność Biskupca i Olsztynka, a w niektórych wsiach (jak w podolsztyńskich Sądytach) ofiarą zarazy padła cała populacja. Dobre Miasto, Jeziorany i Barczewo uchroniła przed nią (nie do końca skutecznie) tylko bezwzględna izolacja, włącznie z zamknięciem bram [Flis 1960].
Preludium gorszych czasów dla południowej Warmii nastąpiło już w 1758 roku, kiedy to – w trakcie walk wojny siedmioletniej z Prusami – wkroczyły tu oddziały rosyjskie, które okupowały cały jej teren aż do zawarcia pokoju rosyjsko-pruskiego w roku 1762.
Natomiast w roku 1772, w wyniku I rozbioru Polski cała Warmia znalazła się pod władzą Prus. Wcielenie do protestanckiego królestwa oznaczało sekularyzację dóbr kościelnych: na początku kapitulne i biskupie miasta i zamki stały własnością królewską (w Olsztynie formalne przejęcie dokonało się 7 września).
W państwie pruskim i niemieckim (1772-1945)
W ramach państwa pruskiego początkowo całe omawiane terytorium należało do jednego z dwóch wielkich powiatów, na które podzielono całą Warmię: był to powiat lidzbarski, podległy rejencji w Królewcu. W rezultacie reformy administracyjnej z 1818 roku, tworzącej na Warmii cztery mniejsze powiaty, obszar funkcjonujących od średniowiecza jednostek administracyjnych kościelnego zarządu: komornictwa olsztyńskiego i wartemborskiego (barczewskiego) został połączony w powiat olsztyński (Kreis Allenstein). Ówczesne terytorium tego powiatu było znacznie mniejsze niż obecne i tylko dwie miejscowości (Olsztyn i Barczewo) posiadały tu status miejski. Olsztynek wraz z okolicami został przyłączony do powiatu ostródzkiego. Wschodnia część dzisiejszego powiatu z Biskupcem, Jezioranami i okolicami Kolna została włączona do powiatu reszelskiego, którego faktyczną siedzibą od 1862 roku ze względu na swoją wielkość i położenie, został Biskupiec. Natomiast Dobre Miasto weszło w skład powiatu lidzbarskiego.
Od stycznia do lipca 1807 r. południowa Warmia była areną starć francusko-pruskich i francusko-rosyjskich. Wojska Napoleona stacjonowały wtedy we wszystkich jej miastach (w Olsztynie niemal cały rok), co wiązało się z licznymi kontrybucjami i zajęciami majątków, a także dewastacją i niszczeniem zabudowań. Intensywne walki o miasto Francuzi stoczyli z Rosjanami między innymi w Jezioranach. W lutym oddziały francuskie i rosyjskie nawiązały kontakt pod Olsztynem (skąd Rosjanie jednak szybko się wycofali), a do większej bitwy, zakończonej francuskim zwycięstwem, doszło w Barkwedzie. Sam Napoleon przebywał wówczas krótki czas w Olszynie (przy okazji mocno zainteresowany dziedzictwem Kopernika).
W 1810 roku rząd pruski, poszukujący funduszy na odbudowę armii i kraju zdewastowanego wojnami z Napoleonem, zniósł m.in. na Warmii wszystkie klasztory i fundacje religijne, a także skonfiskował kościelne beneficja (urzędy z uposażeniem ziemskim). Same klasztory, pozbawione dóbr gwarantujących ich utrzymanie, zamykano stopniowo, z chwilą opuszczenia ich przez ostatniego zakonnika lub jego śmierci. Ze względu na religijną, ale też społeczna funkcję klasztorów był to duży cios w strukturę Kościoła Katolickiego.
Kolejna zaraza (tym razem była to epidemia cholery) dotknęła okolice Olsztyna na przełomie lat 1831 i 1832: w sumie liczbę zmarłych liczono w tysiącach. Znów dzięki szczelnej izolacji w miastach ofiar było zdecydowanie mniej. Ostatni nawrót cholery na dużą skalę zanotowano natomiast w roku 1866.
Druga połowa XIX wieku to okres wzmożonego rozwoju gospodarczego miast, z dominującą rolą przemysłu, powszechnie wykorzystującego maszyny z napędem elektrycznym. W Olsztynie zbudowano wówczas przemysłowy browar (1860) i rzeźnię (1880), drukarnię, duży tartak Raphaelsonów (1844). W 1886 r. rozbudowano fabrykę maszyn i kotłów Roenscha i otwarto fabrykę maszyn Franka, a w roku 1899 mleczarnię parową. W Biskupcu w 1885 r. także otwarto duży browar. W Dobrym Mieście przestawiono na produkcję elektryczną fabrykę sukna istniejącą tu już od 1828 r. Przywóz surowców i wywóz towarów był możliwy miedzy innymi dzięki temu, że począwszy od 1872 roku omawiane terytorium zostało włączone do sieci kolejowej, intensywnie rozbudowywanej w całym państwie pruskim. I tak Olsztyn uzyskał pierwsze połączenie kolejowe z Królewcem (przez Korsze i Prostki, potem z Ostródą (1873), a następnie szereg kolejnych: w 1883 ze Szczytnem, w 1884 z Ornetą i Morągiem przez Dobre Miasto, a w 1888 z Nidzicą i Działdowem.
Miasto (liczące w momencie przyjazdu pierwszego pociągu około 5 tysięcy ludności) otrzymało nowy impuls do rozwoju gospodarczego i wzrostu.
W trudnych warunkach pod zaborami, a zwłaszcza w okresie bismarckowskiego Kulturkampfu (1871-78) Warmiacy starali się utrzymać i rozwijać swoją narodową tożsamość. Dzięki wysiłkom takich ludzi jak Seweryn Pieniężny (senior) i Wojciech Kętrzyński, a także warmińskiego duchowieństwa, język polski był używany nie tylko w mowie, ale i piśmie, obecny w życiu publicznym (w ograniczonym stopniu w szkole, znacznie silniej w Kościele). W 1886 ukazał się pierwszy numer polskojęzycznej „Gazety Olsztyńskiej”; 1891 powstało stowarzyszenie społeczno-kulturalne Zgoda, a w 1893 ukazuje się pierwszy numer pisma „Warmiak”. Rezultatem tych wspólnych wysiłków było utrzymanie polskiego żywiołu. Przykładem tego może być Biskupiec: gdzie w 1797 r. 90 procent dzieci uczęszczających na naukę religii uczyło się jej po polsku, a w roku 1897 (po stu latach bardziej i mniej nasilonej germanizacji) było to nadal 75% uczniów. Z kolei w Olsztynku (niemal pozbawionym polskojęzycznej populacji) działał rzutki oddział nacjonalistycznego, antypolskiego stowarzyszenia Hakata [Galos 1976].
Katolicka religijność Warmiaków w południowej części dawnego państwa biskupiego (współtworzącą ich odrębność w Prusach Wschodnich podobnie jak język polski), podtrzymywały funkcjonujące sanktuaria, przyciągające ruch pielgrzymkowy: Głotowo, a od 1877 także Gietrzwałd.
| Gietrzwałd i objawienia – wzmocnienie regionalnej i etnicznej tożsamości W krótkim okresie między 27 czerwca a 16 września 1877 w położonym niedaleko Olsztyna Gietrzwałdzie doszło do wydarzeń, które miejscowi wierni i duchowieństwo uznali za objawienia Matki Bożej, a po długim czasie (dokładnie stu lat), jako takie zaakceptował także oficjalnie Kościół. Dwie młode parafianki, mieszkanki pobliskich wsi, Justyna Szafryńska i Barbara Samulowska miały widzieć na drzewie stojącym na przykościelnym placu Matkę Jezusa, która rozmawiała z nimi po polsku (w gwarze warmińskiej). Treści objawień według relacji wizjonerek odnosiły się ściśle do sytuacji polskiego i warmińskiego Kościoła (poddawanego represjom po powstaniu styczniowym w Królestwie Kongresowym i w ramach tzw. kulturkampfu na Warmii). Objawienia były jeszcze podczas ich trwania badane przez władze kościelne (komisję powołaną przez biskupa Philippa Krementza). Wizje, także z udziałem kilkunastu innych osób, trwały do 1879 (?). Mimo represji ze strony władz pruskich, objawienia były nie tylko popularyzowane, ale (z udziałem polskich środowisk, miedzy innymi polskojęzycznej Gazety Olsztyńskiej) wspierany był ruch pielgrzymkowy do Gietrzwałdu, w którym uczestniczyli katolicy z Prus Wschodnich (nie tylko z Warmii) ale i (w mniejszej liczbie, z powodu trudności z przekraczaniem granicy) także z Poznańskiego oraz bliższych terenów zaboru rosyjskiego. Do wybuchu I wojny światowej notowano rocznie do 40 tysięcy pielgrzymów. Gierzwałd stał się wówczas najbardziej uczęszczanym sanktuarium Warmii. Obok pochodzącego z XVI wieku obrazu Matki Bożej w ołtarzu głównym (teraz nazwanego Matką Bożą Gietrzwałdzką) miejscem kultu stała się kapliczka z wizerunkiem Matki Jezusa. Z resztek drzewa, będącego pierwotnym miejscem objawień wykonano krzyż. W okresie międzywojennym, a potem po II wojnie światowej, gietrzwałdzki ruch pielgrzymkowy osłabł, stając się zjawiskiem raczej regionalnym, które weszło w tradycje licznych warmińskich parafii i stało się jednym z wyróżników warmińskiej pobożności katolickiej. Po objęciu parafii gietrzwałdzkiej w 1945 roku kult maryjny podtrzymywał i obsługę pielgrzymek zapewniał zakon Kanoników Laterańskich. Duże zaangażowanie biskupa warmińskiego Tomasza Wilczyńskiego, a potem jego następcy Jerzego Drzazgi doprowadziło do przyznania temu miejscu oficjalnego statusu sanktuarium. Koronacja obrazu w 1967 przez prymasa Stefana Wyszyńskiego (przy udziale kardynała Karola Wojtyły) i ustanowienia dla diecezji warmińskiej święta Matki Bożej Gietrzwałdzkiej doprowadziły do stopniowego ożywienia kultu i pielgrzymek. W 1977 roku Kościół ostatecznie zaaprobował objawienia w Gietrzwałdzie. Są one jak dotąd jedynymi z terenu Polski, oficjalnie uznanymi przez Kościół katolicki objawieniami maryjnymi. Źródła: Nowak 1977; Parzych 2005; Żelawski 2006; Hochleitner 2012. |
Cały powiat olsztyński w granicach państwa pruskiego funkcjonował w prowincji Prusy Wschodnie. Początkowo wchodził on w skład rejencji królewieckiej. Na początku XX wieku w państwie pruskim wprowadzono zmiany struktury administracyjnej dotyczące m.in. omawianego terytorium. W 1905 roku powołano odrębną rejencję olsztyńską, co przełożyło się na podniesienie statusu tego miasta jako jej siedziby. Konsekwencją było wydzielenie w roku 1910 Olsztyna z powiatu jako odrębnej jednostki – powiatu miejskiego, podczas gdy pozostała część dotychczasowego powiatu stała się powiatem ziemskim Allenstein. Nowy status przyczynił się do rozbudowy miasta i wzrostu jego ludności. O ile w 1905 roku Olsztyn miał 27 tys. mieszkańców, to z początkiem 1939 roku ich liczba osiągnęła 50-tysięcy i było to największe miasto południowej części Prus Wschodnich. Towarzyszyły temu ambitne plany nowoczesnego przekształcenia miasta. Pamiątką z tego okresu jest kilka wybitnych realizacji architektonicznych, niekoniecznie finansowanych przez miasto, jak wybudowany po 1913 roku (i zachowany do dziś) budynek żydowskiego domu przedpogrzebowego „Bet Tahara” – dzieło młodego, już wówczas wybitnego architekta Ericha Mendelsohna.
Na samym początku I wojny światowej w sierpniu 1914 roku Niemcy, którzy skierowali olbrzymią większość swoich sił przeciw Francji, znaleźli się w poważnym zagrożeniu na Wschodzie, zaatakowani tu przez Rosjan. Wojska 2. armii rosyjskiej generała Aleksandra Samsonowa, zgodnie z planem kleszczowego ataku na Prusy Wschodnie, posuwały się bardzo szybko od południa w stronę Olsztyna, zamierzając spotkać się z 1. armią rosyjską w sercu Prus Wschodnich. Oddziały Samsonowa zajęły Olsztynek, a wskutek prowadzonych tu walk znacznie ucierpiała substancja miejska, zniszczona w około 70%. 27 sierpnia Rosjanie wkroczyli także do niebronionego Olsztyna, jednak już po dwóch dniach, obawiając się odcięcia z powodu niekorzystnego przebiegu bitwy pod Tannenbergiem, opuściły miasto. Ostatecznie oddziały rosyjskie zostały przez Niemców pokonane i rozbite w tej manewrowej bitwie stoczonej na terenach dzisiejszych gmin Grunwald, Olsztynek, Nidzica, Szczytno, a zakończonej w ostatnim dniu sierpnia 1914 roku.
| Bitwa pod Tannenbergiem – wschodni przełom w I wojnie światowej (1914) Kiedy 2. armia Samsonowa szerokim frontem zmierzała w stronę Olsztyna, rosyjska 1. armia generała Rennenkampfa odniosła taktyczne zwycięstwa pod Gumbinnen (Gąbin) i była w stanie kontynuować swój marsz w głąb niemieckiego terytorium. Tymczasem po stronie niemieckiej 22 sierpnia, po dymisji nieudolnych poprzedników, którzy planowali nawet odwrót za Wisłę (pozostawiając Rosjanom całe Prusy Wschodnie) dowodzenie 8. armią objął ściągnięty z emerytury generał Paul von Hindenburg wraz ze swoim szefem sztabu Erichem Ludendorffem. Niemcy postanowili skupić swoje wysiłki na powstrzymaniu i pokonaniu 2 armii Samsonowa. Szybko obaj skoncentrowali wojska na południe od Olsztyna. Rosyjski dowódca był przekonany, że jego przeciwnik jest już całkowicie zdezorganizowany i że nie czeka go walna bitwa. Dlatego (nie zważając na ostrzeżenia wywiadowcze) rozkazał swoim oddziałom dalszy szybki marsz w głąb wschodniopruskiego terytorium, ryzykownie wysuwając do przodu dwa ze swoich korpusów. Jednocześnie atakująca Prusy od wschodu 1. armia rosyjska gen. Rennenkampfa nie podjęła dalszego marszu, co umożliwiło Niemcom skupienie niemal wszystkich sił broniącej Prus 8. armii niemieckiej naprzeciw armii Samsonowa. Bitwa rozegrała się między 23 a 31 sierpnia 1914 na znacznej przestrzeni na południe od Olsztyna. W jej trakcie rosyjska 2. armia, najpierw zaskoczona pojawieniem się tak dużych sił niemieckich, a następnie oskrzydlona, została kompletnie rozbita, zginęło 30 tysięcy jej żołnierzy, a ponad 90 tysięcy zostało wziętych do niewoli. Generał Samsonow popełnił samobójstwo. Armia rosyjska utraciła inicjatywę na niemieckim froncie wschodnim. W niedługim czasie Niemcy zajęli także centralną Polskę (Królestwo Kongresowe) a następnie – mimo kosztownych, ale bezskutecznych rosyjskich przeciwuderzeń – posuwali się w głąb Rosji kończąc zmagania na froncie wschodnim zimą 1918 roku jako zwycięzcy. Niemiecka nazwa bitwy nawiązuje do starcia pod Grunwaldem z 1410 roku, wielkiej klęski Zakonu Krzyżackiego, która w historiografii niemieckiej jest znana jako (I) Bitwa pod Tannenbergiem. To miał być symboliczny, XX-wieczny rewanż Niemców na Słowianach. Dlatego w latach 1927–1945 w pobliżu Olsztynka, w miejscu najbardziej intensywnych zmagań, znajdował się ogromny monument upamiętniający bitwę – tzw. Tannenberg-Denkmal. W roku 1934, po jego śmierci spoczęły w nim doczesne szczątki niemieckiego dowódcy bitwy, a potem prezydenta Rzeszy Paula von Hindenburga, w którego pogrzebie uczestniczyło niemal pół miliona osób. Monument bitwy i mauzoleum Hindenburga były w istocie pomnikiem niemieckiego zwycięstwa w I wojnie światowej i największej wiktorii Niemców na wschodzie od czasu upadku państwa krzyżackiego. Podczas zimowej ofensywy sowieckiej na Prusy Wschodnie w styczniu 1945, przed opuszczeniem miasta i okolic Niemcy wywieźli ciało Hindenburga (znalazło ostateczny pochówek w Marburgu) i wysadzili w powietrze Tannenberg-Denkmal. Jego pozostałości zrównali z ziemią Polacy, również świadomi symboliki tego miejsca dla niemieckiego parcia na wschód a dziś przypomina o nim granitowa figura lwa na olsztyneckim rynku pochodząca z tego monumentu. Źródła: Pöhlmann 2002; Schowalter 2004; Szlanta 2005. |
Po zakończeniu I wojny światowej odrodzone państwo polskie upomniało się o Warmię. Jednak, uwikłane w kolejne konflikty graniczne a potem w wojnę polsko-sowiecką, nie miało siły o nią walczyć ani skutecznie wspierać poczuwających się do polskości Warmiaków w ich wysiłkach. Nakazany przez zwycięską ententę plebiscyt (pomimo prób jego odroczenia przez stronę polską) odbył się 11 lipca 1920 roku, czyli w najbardziej dla Polski krytycznym okresie tej wojny. Udział zastraszonych zwolenników Polski w głosowaniu był znikomy, i nawet w przybliżeniu nie odpowiadał udziałowi polskiego (warmiackiego) żywiołu w populacji, dodatkowo, przy nieobecności nie dopuszczonych do lokalów polskich członków komisji, w gminach masowo fałszowano wyniki głosowania. Ostatecznie na mocy plebiscytu Olsztyn i całe terytorium dzisiejszego powiatu pozostały w granicach międzywojennych Niemiec i 1 sierpnia 1920 r. cały sporny teren formalnie został uznany za niemiecki.
Warmiacy przyznający się do polskiej tożsamości i deklarujący propolską postawę musieli odnaleźć się w tych warunkach i podjęli aktywność narodowo-społeczną: już w 1921 powołali do życia Polsko-Katolickie Towarzystwo Szkolne na Warmię (w celu zapewnienia pozaszkolnej edukacji w języku polskim), a w 1927 w Olsztynie utworzono regionalną sieć Towarzystwa Bibliotek i Czytelni Ludowych, z zadaniem popularyzacji wśród Warmiaków polskiego czytelnictwa i dystrybucji polskiej książki otwarto też stałą siedzibę polskiej gazety pod nazwą Dom „Gazety Olsztyńskiej”. Z kolei w roku 1935 w Olsztynie otwarto oddział Centralnej Biblioteki Polskiej w Niemczech, obejmujący swoim zarządem Warmię, niemiecką część Powiśla oraz Mazury. W tym samym roku rozpoczyna też w Olsztynie działalność Związek Harcerstwa Polskiego w Niemczech.
Począwszy od 1933 rządząca Niemcami partia nazistowska na omawianym terenie, jak i w całym kraju, stopniowo realizowała swoje cele coraz bardziej okrutnymi środkami. Pierwszym znakiem politycznego terroru na pełną skalę było podpalenie w nocy z 9/10 listopada 1938 roku (w ramach ogólnoniemieckiej „nocy kryształowej” olsztyńskiej synagogi, dewastacja i ograbienie sklepów będących własnością Żydów (i niektórych mieszkań zamożnych rodzin) oraz aresztowania bardziej znanych przedstawicieli tej społeczności.
Od początku II wojny światowej, rozpoczętej napadem na Polskę, władze nazistowskie zakazały wszelkiej działalności propolskiej i zamknęły wszystkie polskie oraz mniejszościowe instytucje.
Przez pierwsze pięć lat drugiej wojny światowej, Olsztyn i obszar dzisiejszego powiatu olsztyńskiego cieszyły się względnym spokojem: wskutek szybkiego zajęcia terytorium Polski nie były bezpośrednio atakowane, a jako obszar bez wielkich zakładów strategicznego przemysłu, uniknęły także bombardowań. Oznakami toczącej się wojny były wysiedlenie zamkniętych najpierw w gettach osób pochodzenia żydowskiego (w połowie roku 1942), które następnie zamordowano na terytorium Białorusi (w Mały Trościeńcu koło Mińska) oraz okupowanej Polski, stopniowo rozszerzający się pobór coraz starszych roczników mężczyzn do armii niemieckiej, obecność fabrycznych i rolnych robotników przymusowych (głównie z Polski i terenu ZSRR) oraz funkcjonowanie w Olsztynku dużego (Stalag IB Hohenstein) i pod Biskupcem mniejszego obozu jenieckiego. Stan ten uległ zmianie na początku 1945 roku. Podczas swojej zimowej ofensywy, rozpoczętej w połowie stycznia, Armia Czerwona (oddziały 2 Frontu Białoruskiego) zajęła terytorium powiatu w przeciągu dziesięciu dni od 22 stycznia (Olsztynek i Olsztyn) do 2 lutego (Dobre Miasto). Obok Dobrego Miasta, gdzie zniszczenia dotknęły niemal dwie trzecie budynków, mocno ucierpiały Biskupiec (tu uszkodzona była połowa miejskiej substancji) oraz – kolejny raz – Olsztynek: w toku walk o to miasto zniszczeniu uległo niemal 1/3 jego zabudowy. Duże zniszczenia dokonały się także w Barczewie, zajętym przez oddziały sowieckie 31 stycznia. Sam Olsztyn niemieckie wojsko opuściło bez walki, jednak oddziały sowieckie i tak miasto najpierw ograbiły, a następnie podpaliły.
Na powrót w Polsce (1945- 2025)
Miarą znaczenia, jakie ówczesne władze polskie przywiązywały do repolonizacji Warmii jest fakt , że już 29 marca 1945 w Olsztynie utworzono Muzeum Mazurskie (od 1975 r. – obecne Muzeum Warmii i Mazur), które tym samym stało się pierwszą polską instytucją muzealną na całych Ziemiach Odzyskanych. W maju 1950 r. utworzono Wyższą Szkołę Rolniczą w Olsztynie (WSR) – z czasem przekształconą w Akademię Rolniczo-Techniczną, a potem w Uniwersytet Warmińsko-Mazurski.
W momencie zakończenia II wojny światowej miasto Olsztyn i powiat olsztyński, początkowo w niezmienionych strukturach administracyjnych były przez ponad rok zarządzane przez tymczasowe władze polskie w ramach tzw. okręgu mazurskiego. 29 maja 1946 roku powołane zostało województwo olsztyńskie (funkcjonujące w tym kształcie do 1975 r.), w którego skład wszedł Olsztyn z niewielkim powiatem ziemskim (obejmującym dzisiejsze gminy Barczewo, Dywity, Jonkowo, Stawiguda i Purda). Dobre Miasto i Świątki wraz z okolicznymi gromadami włączono do powiatu lidzbarskiego. Nadal istniał również powiat reszelski, którego faktyczną siedzibą pozostawał Biskupiec. Należały do niego miasta Biskupiec i Jeziorany, okoliczne gromady oraz te, składające się na dzisiejszą gminę Kolno. W 1959 utworzono odrębny powiat biskupiecki, w skład którego weszły wymienione miejscowości, czyli wschodnia część dzisiejszego terytorium powiatu olsztyńskiego. Powiat ten istniał do rozwiązania tego szczebla administracji w roku 1975. Olsztynek wraz z okolicami należał wówczas do powiatu ostródzkiego [Encyklopedia Warmii i Mazur 2026 www].
Większość ludności niemieckiej, zachęcanej do ewakuacji lub wystraszonej zbrodniami Armii Czerwonej dokonywanymi na terenach Prus Wschodnich, opuściło swoje domy i ziemię rodzinną już w zimie 1945 roku. Pozostali, na mocy ustaleń konferencji w Poczdamie, mieli zostać wysiedleni. Pierwsze lokalne akty wypędzania Niemców notowano już w lipcu 1945 roku (jak w Barczewie), jednak planowa deportacja z terenu całego województwa rozpoczęła się jesienią 1946 roku. Od sierpnia tego roku do końca 1948 r., z województwa do sowieckiej strefy okupacyjnej w Niemczech wysiedlono niemal wszystkich Niemców, oficjalnie w Olsztynie i powiecie olsztyńskim pozostało tylko 66 osób tej narodowości [Kostrzewa 2009].
Odgruzowywanie miast powiatu zakończono dopiero w 1956 roku, jednak przez dziesięciolecia (niemal do końca okresu PRL) puste miejsca po rozebranych ruinach domów zapełniano tzw. „plombami”, domami zwykle bezstylowymi, za to budowanymi niewielkim kosztem i oferującymi wiele małych mieszkań. To właśnie spowodowało największą zmianę w miejskich krajobrazach nie tylko niektórych dzielnic Olsztyna – do których, po znacznym powiększeniu terenu miasta w 1966 roku – w latach 70-tych i 80-tych masowo dochodziły nowe osiedla z tzw. wielkiej płyty) ale także w centrach miast powiatu (najwyraźniejszym przykładem są tu Biskupiec i Olsztynek).
W czasach Polski Ludowej na przeważająco rolniczych terenach powiatu odbudowano lub rozwijano przemysł oparty o lokalnie dostępne surowce i służący rolnictwu: w Biskupcu funkcjonowały przemysłowy tartak i fabryka mebli, drukarnia i mleczarnia, w Dobrym Mieście powstała Warmińska Fabryka Maszyn Rolniczych Warfama fabryka mączki drzewnej i mleczarnia, ale również filia bydgoskich zakładów cukierniczych Jutrzenka. Z kolei w Jezioranach powstały zakłady mleczarskie, wyłuszczarnia nasion, elewator zbożowy i wylęgarnia drobiu. Największa inwestycją przemysłową w Olsztynie były zakłady produkcji opon (aktualnie Michelin), otwarte w 1968 roku.
W 1973 roku powiat olsztyński został powiększony na południu przez dołączenie Olsztynka z okolicami oraz gmin Purdy i Stawiguda. Jednak już w niedługo potem, bo w 1975 roku, w ramach reformy administracyjnej tworzącej 49 województw zniesiono powiaty, a Olsztyn i wszystkie gminy dzisiejszego powiatu olsztyńskiego weszły w skład zmniejszonego województwa olsztyńskiego.
Pierwszym większym przedsięwzięciem w zakresie organizacji turystyki kulturowej obejmującym omawiany mikroregion, było utworzenie turystycznego (samochodowego) Szlaku Kopernikowskiego, który wytyczono i oznaczono w roku 1972. Połączył on miejscowości związane z życiem i działalnością Na pierwotny przebieg jego trasy największy wpływ wywarł prof. Antoni Czacharowski z Torunia. Rozpoczynała się ona w Toruniu, a w mikroregionie olsztyńskim biegła ku północy przez Olsztyn i Dobre Miasto [Mikos v. Rohrscheidt 2025].
Najważniejszymi wydarzeniami w dziedzinie kultury (i edukacji) w okresie PRL było otwarcie Olsztyńskiego Planetarium w 1973, w jubileuszowym roku 500-lecia urodzin Mikołaja Kopernika (wówczas pod nazwą Planetarium Lotów Kosmicznych). W tym samym czasie otwarto też olsztyńskie Obserwatorium Astronomiczne. Znaczący wkład w rozwój kultury i pielęgnację dziedzictwa wnieśli: Alfons F. Klonowski, etnograf, specjalista w zakresie drewnianego budownictwa wiejskiego i jeden z powojennych organizatorów Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku, Barbara Hulanicka, twórczyni warmińskich gobelinów i założycielka Centrum Tkactwa Warmii i Mazur w dawnej synagodze w Barczewie (działało 1982-95), która mieszkała w tym mieście od 1980 do śmierci w 2012 roku oraz Janusz Cygański, wieloletni dyrektor Muzeum Warmii i Mazur, który konsekwentnie podejmował działania przekształcające tę placówkę w centrum kultury, ale, co ważniejsze, także wspierające profesjonalizację i rozwój muzeów w całym regionie.
Z dniem 1 stycznia, w ramach reformy samorządowej rządu Jerzego Buzka, na powrót odtworzono strukturę powiatową. Miasto Olsztyn (funkcjonujące na prawach powiatu miejskiego) i powiat ziemski olsztyński weszły w skład województwa warmińsko-mazurskiego.
W 1999 roku utworzono w Olsztynie z połączenia Akademii Rolniczo-Technicznej, Wyższej Szkoły Pedagogicznej oraz Warmińskiego Instytutu Teologicznego – Uniwersytet Warmińsko-Mazurski. Jego kampus znajduje się w olsztyńskim Kortowie.
W latach 2014-2023 stopniowo restrukturyzowano Szlak Kopernikowski, który aktualnie stał się nowoczesnym produktem turystyki kulturowej. Jego przebieg, obok Olsztyna i Dobrego Miasta, obejmuje teraz również Olsztynek, co daje mu szansę stać się osią tematycznej turystyki kulturowej w mikroregionie olsztyńskim [Mikos v. Rohrscheidt 2025].
W 2023 roku w Olsztynie otwarta została Kortosfera, czyli Centrum Popularyzacji Nauki i Innowacji Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, pierwsze krajowe uniwersyteckie centrum nauki, którego celem jest popularyzacja wiedzy poprzez doświadczanie. Centrum, które od początku włączyło się w życie wystawiennicze i organizację eventów (tym samym stając się interesującym celem dla części turystów kulturowych), oferuje interaktywne wystawy, laboratoria i pokazy naukowe [Kortosfera 2026].
Bibliografia
Achremczyk S., 2016, Olsztyn. Stolica Warmii i Mazur, Wers, Olsztyn
Bobrowicz A. 2023, Walory krajoznawcze warmińskich wsi odwiedzanych przez Mikołaja Kopernika, „Ziemia”, t. LXIX, s. 345-360
Bonk H., 2016, Historia Olsztyna 1353–1772, Pruthenia, Olsztyn
Białuński G., 2008, Emigracja Prusów w XI–XIV wieku, „Pruthenia. Pismo poświęcone Prusom i ludom bałtyjskim”, t. III, s. 35-63.
Białuński G., 2013, O początkach zamku w Olsztynie, „Komunikaty Mazursko -Warmińskie, nr 4, s. 645–664.
Białuński G., 2004, Pruskie związki terytorialno-osadnicze w dorzeczu środkowej Łyny w XIII wieku, „Komunikaty Warmińsko-Mazurskie”, nr 1, str. 3-17
Biskup M., 1971, Działalność publiczna Mikołaja Kopernika, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Toruń
Biskup M., 1980, Rozwój sieci miast pruskich do drugiej połowy XVII w. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”. 28 (3), Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa
Biskup M., 1990, Wojna trzynastoletnia, KAW, Kraków
Bitner-Wróblewska A., 2007, Problem genezy grupy olsztyńskiej w świetle periodyzacji cmentarzysk w Tumianach i Kielarach, Acta Universitatis Lodzensis. Folia Archeologica, t. 25, s. 69-92
Bodański R., 1981, Początki hierarchii kościelnej w Prusach (1206-1255). Część II, „Studia Warmińskie” t. XVIII, s. 287-353.
Brüning W. 1892, Die Stellung des Bistums Ermland zum deutschen Orden im dreizehnjährigen Kriege, „Altpreußische Monatsschrift“ Bd. 29, s. 1–69.
Bykowski W., 2005, Kujawsko-Pomorskie dla każdego – przewodnik turystyczny po najciekawszych miejscach województwa, Towarzystwo Przyjaciół Dolnej Wisły, Bydgoszcz
Dygo M. 1992, Studia nad początkami władztwa zakonu niemieckiego w Prusach (1226–1259), Uniwersytet Warszawski, Warszawa
Encyklopedia Warmii i Mazur, 2026, https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php (dostęp 2.02.2026)
Flis S., 1960, Dżuma na Mazurach i Warmii w latach 1708–1711, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” nr 4, s. 473-523.
Galos A., 1976, Hakata w Prusach Wschodnich „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, z. 1 s. 31-44.
Hochleitner J., 2012, Polaków pielgrzymowanie do Gietrzwałdu w przededniu I wojny światowej, „Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego”, z. XXVI, s. 81-90.
Klimek R., 2013, Początki Olsztyna: ślady wczesnego średniowiecza [w:] Białuński G., Klimek R., Początki Olsztyna. Przewodnik archeologiczny, Stowarzyszenie „Nasze Gady”, Olsztyn, s. 9-24.
Klimek R., 2014, Średniowieczne założenia obronne na terenie obecnej gminy Barczewo, [w:] G. Białuński, R. Klimek, A. Kuzborska (red.) Szkice z dziejów Barczewa, UWM, Olsztyn – Barczewo, , s. 51-94.
Kokowski A., 2005, Starożytna Polska. Od trzeciego stulecia przed narodzeniem Chrystusa do schyłku starożytności, Trio, Warszawa.
Kokowski A., 2007, Goci: Od Skandzy do Campi Gothorum, Trio, Warszawa
Kortosfera 2026 www – witryna Centrum Kortosfera w Olsztynie (dostęp: 5.02.2026 – www.kortosfera.uwm.edu.pl
Kostrzewa A., 2009, Planowa akcja wysiedlenia Niemców z województwa olsztyńskiego (1946-1948), „Meritum”, nr 1., s. 179-199
Labuda G. 1990, Podbój Prus w XIII wieku. Ekspansja niemieckich zakonów rycerskich w strefie Bałtyku od XIII do połowy XVI wieku, w: M. Biskup (red.), Materiały z konferencji historyków radzieckich i polskich w Toruniu z roku 1988, s. 31–50.
Mikos von Rohrscheidt A., 2023, Mikołaj Kopernik w polskiej turystyce kulturowej. Potencjał, wykorzystanie, szanse., „Turystyka Kulturowa” nr 132 (2/24) s. 86-130
Mikos v. Rohrscheidt A., 2025, Raport z inwentaryzacji Szlaku Kopernikowskiego z inwentaryzacji Szlaku Kopernikowskiego w województwie warmińsko-mazurskim oraz rekomendacje dotyczące dalszego rozwoju tego systemu opracowany na zlecenie Województwa Warmińsko-Mazurskiego (pdf), dokument w dyspozycji Województwa Warmińsko-Mazurskiego
Mikulski K., 2009, Mikołaj Kopernik – życie i działalność, Muzeum Okręgowe w Toruniu, Toruń
Nowak W., 1977, Historia obrazu i kultu Matki Boskiej Gietrzwałdzkiej, „Studia Warmińskie”, t. 14, s. 109-136
Olsztyn 1945–2005, red. Stanisław Achremczyk, Władysław Ogrodziński, Olsztyn 2006.
Parzych K. (red)., 2005, Orędzie gietrzwałdzkie wczoraj i dziś, Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne, Olsztyn.
Pöhlmann M., 2002, Tod in Masuren. Tannenberg, 23. bis 31. August 1914 [w:] S. Förster, M. Pöhlmann, D. Walter (red.), Schlachten der Weltgeschichte. Von Salamis bis Sinai, Beck, München.
Röhrich V., 1925, Geschichte des Fürstbisthums Ermlands, Braunsberg.
Sikorski J., 2023, Mikołaj Kopernik na Warmii. Chronologia życia i działalności, Instytut Północny im. W. Kętrzyńskiego, Olsztyn
Sikorski J., 2024, Śladami Mikołaja Kopernika. Przewodnik historyczny po Szlaku Kopernikowskim w województwie warmińsko-mazurskim, Urząd Marszałkowski Województwa Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn
Showalter D.E., 2004, Tannenberg: clash of empires, Potomac Books, Washington D.C. Dulles
Szlanta P., 2005, Tannenberg 1914, Bellona, Warszawa.
Szorc A., 1983, Hozjusz jako rzecznik interesów polskich i katolickich w Prusach, „Studia Warmińskie”, t. XX, s. 169-187.
Szorc A., 2004, Przywilej lokacyjny miasta Olsztyna z 31 października 1353 roku, „Komunikaty Mazursko -Warmińskie”, nr 3, s. 283–300.
Toeppen M., 2004, Historia okręgu i miasta Olsztynka, Retman, Dąbrówno
Wojnowski E., 1992, Olsztyn jako siedziba rejencji (1905–1914), Komunikaty Mazursko-Warmińskie, nr 2, s. 147–153
Zenderowski W., 2014, Historia Barczewa, cz. 1, Centrum Kultury i Promocji Gminy, Barczewo
Zenderowski W., 2018, Miasto z aniołami w herbie. Historia Barczewa cz. 2, Centrum Kultury i Promocji Gminy, Barczewo
Żelawski J., 2006, Opowieść o zapomnianym Gietrzwałdzie, Wydawnictwo Instytutu Teologicznego Księży Misjonarzy, Kraków
Autorzy dziękują dr Wojciechowi Szalkiewiczowi za konsultację tekstu i cenne uwagi.
Tagi: 2026-01, powiat olsztyński