-> Historia, Miejsca i szlaki   marzec, 2026

Zarys dziejów powiatu słubickiego

Autor: Agnieszka Gandecka

Pradzieje i średniowiecze

Obszar współczesnego powiatu słubickiego wykazywał stałą obecność ludności od czasów prehistorycznych, co dokumentują badania archeologiczne. Najwcześniejsze ślady bytności człowieka, zwłaszcza w rejonie Górzycy, sięgają okresu paleolitu schyłkowego (ok. 10000 p.n.e.) i mezolitu (ok. 8000 – 4800 p.n.e.), neolitu, a następnie wczesnej epoki brązu, reprezentowanej przez znaleziska związane z kulturą unietycką z początków II tysiąclecia p.n.e (Socha 2013). Względna ciągłość osadnicza została potwierdzona również w późniejszych okresach pradziejowych. Największą intensywność osadnictwa archeolodzy odnotowali w III okresie epoki brązu (około 1300–1100 lat p.n.e.), kiedy to dominowała kultura łużycka (Kołodziejski 1998). Dowodem jej istnienia na tym terenie są liczne i znaczące ślady: np. w rejonie Cybinki zewidencjonowano na dwóch cmentarzyskach 165 grobów (Marcinkian 1986), a także znaczące cmentarzysko w miejscowości Urad (Malinowski 1961). Ciągłość osadnicza utrzymywała się także w okresie halsztackim (VIII–V w. p.n.e.) oraz w okresie rzymskim (II w. n.e.), co potwierdzają dane z Górzycy i okolic Cybinki.

W czasie panowania Mieszka I tereny te zostały włączone do państwa wczesnopiastowskiego, zyskując strategiczną rangę ze względu na próby opanowania Pomorza Zachodniego. W tym czasie też znalazły się pod wpływem biskupstwa poznańskiego, a od początku XII wieku – lubuskiego.

Po rozpadzie państwa na dzielnice w 1138 roku Ziemia Lubuska przeszła pod władanie Piastów śląskich. Władcy ci, zwłaszcza Henryk Brodaty (1201–1238), podjęli dzieło reformowania osadnictwa poprzez skupianie rozproszonych gospodarstw rodzinnych w większe jednostki wiejskie o racjonalnym planowaniu.

W 1250 roku książę śląski Bolesław Rogatka sprzedał Ziemię Lubuską margrabiom brandenburskim. Po przejęciu obszary obecnych powiatów słubickiego i sulęcińskiego weszły w skład Ziemi Torzymskiej ze stolicą w Ośnie Lubuskim (Czarnuch 2004).

Gospodarka obecnego powiatu słubickiego w średniowieczu opierała się na dualizmie rzecznym i leśnym. Odra stanowiła główny szlak handlowy (spław towarów), zaś wykorzystanie rzek mniejszych (Pliszka, Ilanka) doprowadziła do powstania sieci młynów wodnych, które stały się stałym elementem krajobrazu Puszczy Rzepińskiej.

W XIII wieku miał miejsce intensywny proces akcji osadniczej i lokacyjnej, kształtującej do dziś istniejącą sieć miejską regionu:

  1. Górzyca wyrosła z podgrodzia słowiańskiego grodu obronnego, zlokalizowanego nieopodal Owczar w X wieku. Obszar ten wchodził wówczas w skład ziem Mieszka I i Bolesława Chrobrego, stanowiąc centrum historycznej Ziemi Lubuskiej. Po śmierci Bolesława Krzywoustego tereny te znalazły się w obszarze dzielnicy śląskiej. W dokumentach po raz pierwszy wymieniono Górzycę w 1252 roku. Zarówno rozwój Górzycy, jak i jej późniejszy upadek, były nierozerwalnie związane z losami biskupstwa lubuskiego. Po przejęciu ziemi lubuskiej przez Brandenburczyków biskupi podjęli decyzję o przeniesieniu swojej rezydencji z Lubusza do Górzycy, rezydując tam od 1267 roku, a w 1276 roku ustanawiając ją oficjalną siedzibą biskupstwa i kapituły lubuskiej. Nowa ranga przyniosła wyraźne ożywienie: powstały liczne obiekty sakralne, wzrosła liczba ludności, a kontakty gospodarcze uległy poszerzeniu. Efektem tego rozwoju było uzyskanie przez Górzycę praw miejskich w 1317 roku. Dynamiczny rozwój został przerwany w 1326 roku przez wyprawę Władysława Łokietka na Nową Marchię, co zaowocowało odwetem mieszczan frankfurckich na miasto i rezydencję biskupią. Wskutek niszczycielskiego najazdu z 1352 roku Górzyca utraciła status stolicy biskupstwa lubuskiego (zarówno faktyczny, jak i formalny) oraz została pozbawiona praw miejskich. Jeszcze przez pewien czas pozostawała znanym miejscem kultu maryjnego, licznie odwiedzanym przez pątników z powodu sanktuarium z cudownym obrazem, jednak w połowie XVI wieku sanktuarium zostało zrabowane i zburzone, miasto strawił ogień, a ludność zdziesiątkowała zaraza (Socha 2013).
  2. Początki Ośna Lubuskiego sięgają okresu wczesnopiastowskiego, kiedy to prawdopodobnie istniał w tym miejscu gród obronny, którego podgrodzie, z inicjatywy biskupów lubuskich w XII i XIII wieku, przekształciło się w osadę targową. Przypuszczalnym powodem jej lokacji były walory obronne terenu oraz strategiczne położenie na mapie szlaków komunikacyjnych u zbiegu istotnego traktu handlowego łączącego państwa niemieckie z Wielkopolską oraz tzw. Drogi Krzyżowców – szlaku, którym rycerze zakonni zmierzali ze Śląska przez Pomorze do Gdańska i Malborka. Ośno Lubuskie pierwszy raz wzmiankowane jest w 1252 roku w rejestrze dóbr biskupa Wilhelma I pod łacińskim sformułowaniem „civitate forensis Osna cum attinenciis suis” (Od Drossen do Ośna Lubuskiego). Pełne prawa miejskie uzyskało przed 1347 rokiem, a w 1369 roku otrzymało nawet prawo bicia własnej monety. Na przełomie XIII i XIV stulecia przeprowadzono gruntowną modernizację grodu, co zaowocowało ostatecznym wyznaczeniem jego ram terytorialnych oraz krystalizacją układu przestrzennego. Centralnym punktem miasta stał się Nowy Rynek, uzupełniający strukturę wokół dawniejszego placu targowego. Całość organizmu miejskiego zabezpieczono rozbudowanym systemem obronnym. Proces wznoszenia kamienno-ceglanych murów, wałów i fos trwał przez cały XIV wiek, a ich dodatkowe wzmocnienie nastąpiło po 1477 roku. Od XV wieku Ośno stało się stolicą i głównym ośrodkiem Ziemi Torzymskiej. Głównymi gałęziami gospodarki było rolnictwo, ogrodnictwo i rzemiosło.
  3. Najwcześniejsze wzmianki o Słubicach dotyczą osady handlowej, której w roku 1225 przypisuje się nadanie przywileju targowego oraz prawa składu przez Henryka I Brodatego. Formalne prawa miejskie osada, znana wówczas jako Vrankenvorde (później Frankfurt nad Odrą), otrzymała w 1253 roku. Od tego momentu aż do 1945 roku prawobrzeżna część miasta, określana jako Dammvorstadt (Przedmieście na wale), stanowiła integralny element Frankfurtu nad Odrą. Miasto wielokrotnie przechodziło z rąk do rąk, aż na początku XV wieku Zygmunt Luksemburski, pełniący wówczas funkcję namiestnika Królestwa Czeskiego, przekazał Brandenburgię w zarząd dynastyczny Hohenzollernów. Dynastia ta sprawowała władzę nieprzerwanie aż do zakończenia I wojny światowej.
  4. Choć niemiecka literatura często datuje początki Rzepina na rok 1329 (potwierdzenie granic miasta), osadnictwo na tym terenie jest znacznie starsze. Już w X wieku istniało w tym miejscu słowiańskie podgrodzie, którego mieszkańcy zajmowali się rolnictwem i rybołówstwem. Dzięki swojemu położeniu w dolinie rzeki Ilanki, Rzepin stał się w XIII wieku ważnym punktem na mapie handlowej. Krzyżowały się tu dwa ważne szlaki: tzw. „Droga Polska” prowadząca z zachodu na Ruś oraz trasa łącząca Śląsk z Pomorzem (Eckert 1962). Ekspansja Brandenburgii jedynie przekształciła tę istniejącą już osadę w miasto oparte na prawie niemieckim, zachowując ciągłość osadniczą. Historyczna nazwa miasta ewoluowała na przestrzeni wieków, jednak niezmiennie zachowywała swój słowiański rdzeń. W dokumentach źródłowych oraz w literaturze niemieckiej odnotowano wiele wariantów zapisu, takich jak Reppin czy Ryppin. Już w XIV wieku stosowano rozróżnienia na „Nowy” i „Stary” Rzepin (np. Nyen Ryppin lub Alden Reppin), a w późniejszym okresie pojawiały się formy takie jak Kleynen Reppin czy, ostatecznie utrwalone w niemieckiej nomenklaturze, Reppen. Historycznie miasto było częścią Ziemi Torzymskiej – początkowo pod władaniem książąt śląskich, a od połowy XIII wieku – margrabiów brandenburskich. Formalnie Rzepin uzyskał prawa miejskie przez ówczesnego margrabiego Ludwika Starszego Wittelsbacha  28 lipca 1329 (Eckert 1962). Przez stulecia Rzepin był ośrodkiem rzemiosła (m.in. sukiennictwa i szewstwa) oraz browarnictwa, choć jego rozwój cyklicznie przerywały epidemie i pożary.
  5. Informacje o mieszkańcach okolic Cybinki pochodzą z III okresu epoki brązu (ok. 1300–1100 p.n.e.), z czasów kultury łużyckiej. W X wieku Ziemia Lubuska stała się strategiczną bazą ekspansji na Pomorze Zachodnie. Sama Cybinka (pod nazwą Zibingen) po raz pierwszy pojawia się w dokumentach historycznych w 1472 roku. Dobra ziemskie Cybinki należały w latach 1582 – 1804 do zakonu joannitów, który odstąpił je następnie wielkiemu elektorowi w zamian za miejscowość Sądów.

Czasy nowożytne

Dzieje obszarów wchodzących obecnie w skład powiatu słubickiego w epoce nowożytnej były ściśle determinowane przez przynależność do Nowej Marchii oraz strategiczne położenie w dorzeczu Odry. Dominującym czynnikiem strukturotwórczym w regionie do początków XIX wieku pozostawała obecność Zakonu Joannitów, który zarządzając komandorią łagowską, kontrolował znaczne kompleksy dóbr ziemskich, w tym rejon dzisiejszej Cybinki i Sądowa. Stabilność feudalna tych terenów została naruszona w XVI stuleciu przez procesy reformacyjne inicjowane przez margrabiego Jana z Kostrzyna, co doprowadziło do trwałej transformacji regionu w kierunku luteranizmu, znajdującej odzwierciedlenie w nowożytnej architekturze sakralnej Rzepina czy Ośna Lubuskiego.

Głęboki regres demograficzny i gospodarczy przyniosła wojna trzydziestoletnia, podczas której systematyczne przemarsze wojsk oraz towarzyszące im kontrybucje doprowadziły do upadku znaczenia lokalnych ośrodków rzemieślniczych. Dopiero w XVIII wieku pojawiły się warunki sprzyjające intensywnej odbudowie i modernizacji. Osuszenie terenów zalewowych umożliwiło nie tylko ekspansję rolniczą i powstanie nowych osad, ale też wpłynęło na przeobrażenie sieci komunikacyjnej i handlowej, łączącej Berlin z Europą Środkowo-Wschodnią. W tym kontekście dzisiejsze Słubice funkcjonowały jako prawobrzeżne przedmieście Frankfurtu nad Odrą, pełniąc funkcje usługowe i logistyczne dla tamtejszego ośrodka targowego. Równocześnie ośrodki takie jak Rzepin czy Ośno Lubuskie ewoluowały w stronę wyspecjalizowanych centrów rzemieślniczych, tworząc podwaliny pod XIX-wieczną industrializację, czego przykładem było rosnące zainteresowanie eksploatacją złóż węgla brunatnego w południowej części regionu.

W tym czasie Ośno Lubuskie ugruntowało swoją pozycję jako lokalne centrum gospodarcze, opierając swoją gospodarkę na trzech filarach: piwowarstwie, rzemiośle oraz ogrodnictwie. Miasto stało się ważnym ośrodkiem produkcji piwa, osiągając szczyt w 1565 roku, kiedy to odnotowano obecność aż 857 warzelni piwa. Ważną rolę odgrywały także młynarstwo, sukiennictwo oraz tkactwo, co potwierdza liczba 157 warsztatów tkackich aktywnych w XVIII wieku. W 1800 roku w 157 warsztatach sukienniczych, zatrudniających 548 osoby (w tym 399 majstrów) wyprodukowano sukno o wartości 44946 talarów (Od Drossen do Ośna Lubuskiego). Zamknięcie rynku rosyjskiego spowodowało upadek tego przemysłu: w 1860 roku w Ośnie były tylko 2 tkalnie i przędzalnie, które wkrótce zbankrutowały. Na początku XIX wieku funkcjonowało tu także pończosznictwo, kapelusznictwo, krawiectwo. Równolegle rozwijał się przemysł wydobywczy: w XIX wieku eksploatowano torf, a od 1848 roku rozpoczęto wydobycie węgla brunatnego, który był na miejscu przetwarzany na brykiety. W 1873 roku działalność rozpoczęła również wytwórnia mebli. Ogrodniczy profil Ośno opierał się o uprawę szparagów, porzeczek oraz konwalii, od których wywodzi się jego niemiecka nazwa (Maiblumenstadt). W końcu XVII wieku w majątkach miejskich rozszerzono skalę uprawy lnu, chmielu i winorośli. Pomimo sukcesów gospodarczych miasto było regularnie nękane przez katastrofy. Wielokrotnie padało ofiarą wielkich pożarów (m.in. w 1517, 1596, i 1614 r.) oraz działań wojennych, w tym szczególnie niszczących podczas wojny trzydziestoletniej, wojen śląskich i wojen napoleońskich. Na przełomie XVIII i XIX wieku fortyfikacje miejskie Ośna Lubuskiego straciły swoje znaczenie militarno-obronne w związku z czym nastąpiła ich stopniowa redukcja: zasypywano fosy, rozbierano przedbramia, wyburzono bramy Frankfurcką i Sulęcińską pozostawiając jedynie przejazdy komunikacyjne.

Upadek znaczenia Górzycy nastąpił w XVI wieku. Wprowadzenie reformacji w Brandenburgii i związana z tym sekularyzacja diecezji lubuskiej doprowadziły do całkowitej utraty jej roli jako ośrodka kościelnego. Dwa stulecia XVI – XVIII to okres głębokiego kryzysu wywołanego wojnami (trzydziestoletnią, siedmioletnią) oraz klęskami żywiołowymi. Przełom nastąpił po wojnie siedmioletniej, kiedy całkowicie spaloną osadę rozplanowano i odbudowano od podstaw. W XIX wieku wieś stała się lokalnym ośrodkiem przemysłowym opartym na branży ceramicznej i wydobywczej, co skutkowało podwojeniem liczby ludności (do ponad 2000 osób) i przywróceniem praw miejskich pod koniec XIX wieku.

Rzepin ewoluowałz ośrodka o genezie grodowej w ukształtowane centrum rzemieślniczo-handlowe Nowej Marchii. Pierwszym czynnikiem przemiany w tym okresie była reformacja religijna, która w połowie XVI wieku doprowadziła do sekularyzacji życia publicznego i oficjalnego przyjęcia luteranizmu. Zmiana wyznaniowa nie ograniczała się jedynie do sfery duchowej, lecz wymusiła głęboką reorganizację lokalnych struktur administracyjnych, edukacyjnych oraz systemów opieki społecznej, trwale wiążąc miasto z brandenburskim modelem państwowym.

Gospodarczy profil Rzepina w epoce nowożytnej opierał się na wysoko rozwiniętej strukturze cechowej. Kluczową rolę odgrywało sukiennictwo, stanowiące główną domenę eksportową, oraz rzemiosła wykorzystujące zasoby hydrograficzne rzeki Ilanki, w tym garbarstwo, szewstwo i młynarstwo. Miasto korzystało również z szerokich przywilejów browarniczych, co sprzyjało akumulacji kapitału w rękach mieszczaństwa. Stabilny rozwój został przerwany przez wydarzenia wojny trzydziestoletniej. Konflikt ten, niosący ze sobą systematyczne grabieże, wysokie kontrybucje oraz nawracające fale epidemii, doprowadził do głębokiej regresji demograficznej i niemal całkowitego paraliżu lokalnego rzemiosła, z którego miasto podnosiło się przez kolejne dekady (Eckert 1962).

Najistotniejszym czynnikiem w rozwoju Rzepina w XIX wieku była budowa infrastruktury kolejowej. W 1869 roku miasto znalazło się na trasie linii kolejowej łączącej Frankfurt nad Odrą z Poznaniem. Szybko stało się znaczącym węzłem komunikacyjnym, dzięki otwarciu kolejnych tras, w tym linii do Wrocławia, przedłużonej rok później na północ do Kostrzyna (1874) i do Międzyrzecza w 1890. Tym samym stacja kolejowa, wraz z towarzyszącymi jej warsztatami i zapleczem, stała się głównym pracodawcą i najważniejszym motorem rozwoju gospodarczego miasta, wpływając na jego późniejszą rolę administracyjną.

Kluczowym momentem dla nowożytnego statusu Cybinki był rok 1582, kiedy wieś przeszła pod zwierzchnictwo joannitów z komandorii łagowskiej w zamian za miejscowość Sądów. Status wsi zarządzanej przez zakon rycerski wpłynął na stabilizację gospodarczą ośrodka. Od wieku Cybinka XVIII znajdowała się w rękach rodziny von Burgsdorf, związanej z joannitami. Mniej więcej w 1800 roku Wilhelm von Burgsdorf rozpoczął budowę rezydencji według projektu Hansa Christiana Genellego. Wykończenie pałacu pod nadzorem tego architekta zrealizował już nowy właściciel Cybinki – Wilhelm Maximilian Emil hrabia Finck von Finckenstein (1777–1843), prezydent rejencji, któremu w 1807 roku komtur joannicki Joachim Friedrich Ehrenreich von Burgsdorf sprzedał majątek (Adamek 2001). Pałac stopniowo popadł w ruinę od roku 1934, zmieniając swoje przeznaczenie i właścicieli (m.in.  po wojnie służył jako szpital wojskowy) aż do pożaru w 1973 r. (prawdopodobnie w Sylwestra), którego konsekwencją była całkowita rozbiórka. Dziś jedynymi pozostałościami po dawnym kompleksie są XIX-wieczna oficyna oraz rozległy, ponad 23-hektarowy park, w którym mieści się cmentarz oficerów radzieckich. Procesy modernizacyjne Cybinki w końcowej fazie epoki nowożytnej były ściśle skorelowane z rodzącym się przemysłem wydobywczym. Odkrycie i rozpoczęcie eksploatacji złóż węgla brunatnego w najbliższej okolicy stało się katalizatorem gwałtownej urbanizacji (Gontaszewska 2016). Napływ siły roboczej oraz rozwój infrastruktury towarzyszącej kopalniom sprawiły, że miejscowość zaczęła zatracać swój pierwotny, rolniczy charakter na rzecz układu o cechach miejskich.

Dzieje Słubic w okresie nowożytnym były nierozerwalnie złączone z historią Frankfurtu nad Odrą. Dammvorstadt nie posiadało samodzielności administracyjnej, ale pełniło istotne funkcje logistyczne, gospodarcze i obronne, determinowane obecnością mostu na Odrze oraz przebiegiem strategicznych traktów handlowych łączących Brandenburgię z terytorium Rzeczypospolitej i Śląskiem. Stanowiło ono wiec strefę intensywnego przepływu towarów i osób, co znajdowało odzwierciedlenie w specyficznej zabudowie, zdominowanej przez liczne zajazdy, składy handlowe oraz ogrody dostarczające żywność dla lewobrzeżnego centrum (Schich 2017).

Rozwój prawobrzeża w XVI i XVII wieku był wielokrotnie hamowany przez konflikty zbrojne, z których najtragiczniejsze skutki przyniosła wojna trzydziestoletnia. Ze względu na swoje położenie przy kluczowej przeprawie rzecznej, Dammvorstadt było obszarem walk i częstych okupacji przez wojska szwedzkie oraz cesarskie. Zniszczenia wojenne, połączone z koniecznością utrzymywania fortyfikacji mostowych, sprawiały, że zabudowa tej części miasta miała charakter mniej trwały niż centrum Frankfurtu (Podruczny 2019).

Przełomowe znaczenie dla stabilizacji i rozwoju gospodarczego regionu miał wiek XVIII, kiedy to pod rządami królów pruskich przystąpiono do radykalnej transformacji środowiska naturalnego. Kluczowym projektem była melioracja doliny Odry, znana jako osuszanie łęgów odrzańskich. Choć główne prace koncentrowały się na północ od miasta, ich efekty wpłynęły na bezpieczeństwo przeciwpowodziowe Słubic i umożliwiły intensyfikację rolnictwa oraz osadnictwa na terenach dotychczas zalewowych. W tym czasie Dammvorstadt stało się również areną wielkiej polityki europejskiej, czego przykładem była bitwa pod Kunowicami w 1759 roku, stoczona w trakcie wojny siedmioletniej (Przeździecki 1997, Podruczny 2013). Porażka wojsk Fryderyka II Wielkiego z siłami rosyjsko-austriackimi doprowadziła do krótkotrwałej okupacji Frankfurtu i zniszczeń na jego przedmieściach.

Pod koniec XVIII wieku Dammvorstadt zaczęło nabierać bardziej uporządkowanego charakteru. Obok funkcji typowo gospodarczych, pojawiły się tereny rekreacyjne i rezydencjonalne bogatych mieszczan frankfurckich. Przed wybuchem I wojny światowej dzielnica przeżywała okres intensywnego rozkwitu przemysłu maszynowego, handlu oraz rolnictwa, a także licznych inwestycji budowlanych, takich jak modernizacja domu strzeleckiego czy budowa nowoczesnej łaźni miejskiej Marienbad III. Proces ten został jednak zahamowany przez mobilizację wojenną w 1914 roku. Wówczas w mieście stacjonowały istotne jednostki techniczne (m.in. 2 Batalion Telegraficzny) oraz formowano nowe pułki rezerwowe piechoty (205 i 209). Kluczową inwestycją militarną stało się lotnisko Fliegerhorst, sfinansowane częściowo z funduszy miejskich, a częściowo ze składek społecznych (Lexikon der Wehrmacht). Choć jego uroczyste otwarcie nastąpiło tuż przed wybuchem konfliktu, w kolejnych latach baza zyskała na znaczeniu dzięki autonomicznej infrastrukturze energetycznej i komunikacyjnej. Symbolem tamtego okresu pozostaje również Stadion Wschodniomarchijski, którego budowę rozpoczęli w 1914 roku rosyjscy jeńcy, a dokończono ją dopiero dekadę po wojnie (Preiss i in. 2003, Schneider 1996).

II wojna światowa

Wybuch II wojny światowej początkowo nie przyniósł bezpośrednich zniszczeń na terenach dzisiejszego powiatu słubickiego, jednak radykalnie zmienił funkcję gospodarczą i społeczną tutejszych miast. Rzepin, jako jeden z najważniejszych węzłów kolejowych wschodniej III Rzeszy, stał się kluczowym punktem logistycznym dla transportów wojskowych zmierzających na front wschodni. W Cybince i Ośnie Lubuskim gospodarka została w pełni przestawiona na potrzeby wojenne, a deficyt rąk do pracy w rolnictwie i przemyśle wydobywczym uzupełniano wykorzystując robotników przymusowych oraz jeńców wojennych, lokowanych w licznych na tym terenie obozach pracy. Dammvorstadtpełniło rolę zaplecza koszarowego i magazynowego, a jego strategiczne znaczenie wzrosło wraz z postępującą budową i modernizacją umocnień Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego.

Sytuacja uległa zmianie w styczniu 1945 roku wraz z rozpoczęciem radzieckiej operacji wiślańsko-odrzańskiej (Stańczyk 1989). Region stał się bezpośrednią strefą operacyjną, a niemieckie dowództwo ogłosiło Frankfurt (a tym samym Dammvorstadt) twierdzą (Festung). Ośno Lubuskie, posiadające zachowane średniowieczne mury obronne, nie miało wprawdzie znaczenia militarnego w nowoczesnym sensie, jednak stało się punktem oporu na drodze ku Odrze. Miasto zostało zajęte przez jednostki 1. Frontu Białoruskiego na początku lutego 1945 roku po niszczycielskich walkach, które doprowadziły do dewastacji znacznej części zabytkowej starówki. Podobny los spotkał Górzycę, która ze względu na swoje położenie bezpośrednio nad rzeką, stała się kluczowym punktem obserwacyjnym i terenem starć o utrzymanie przyczółków na lewym brzegu Odry.

Szczególnie krwawe walki toczyły się w rejonie Cybinki i Rzepina. Cybinka została zajęta 4 lutego 1945 roku po starciu, które pozostawiło po sobie znaczne zniszczenia w infrastrukturze technicznej i rezydencjonalnej. O skali determinacji obu stron świadczą dwa monumentalne cmentarze żołnierzy radzieckich w Cybince, będące jednymi z największych nekropolii wojennych w regionie (Szczegóła 1982).

Rzepin na skutek ciężkich walk trwających w lutym 1945 został zniszczony w 85% (Dolata, Jurga 1977).

Jako przedpole Twierdzy Frankfurt, dzielnica Dammvorstadt została niemal całkowicie ewakuowana i przekształcona w strefę bojową. W lutym i marcu 1945 roku obszar ten znajdował się pod ciągłym ostrzałem artyleryjskim, którego kulminacją było wysadzenie w powietrze mostu na Odrze przez wycofujące się wojska niemieckie w dniu 19 kwietnia 1945 roku. Przejście frontu przez powiat słubicki oznaczało nie tylko kres niemieckiej administracji, ale także początek głębokiej wymiany ludności.

Chociaż istnieją w literaturze znaczne rozbieżności co do dokładnej skali, to należy zaznaczyć, iż bilans wojny dla miast powiatu był katastrofalny: Ośno Lubuskie zostało zniszczone w około 45%, Rzepin w około 85%,  Górzyca – 75%, Słubice 35% i Cybinka – 35% (Tureczek 2014, s. 340).

Dawny porządek gospodarczy, oparty na handlu rzecznym i rzemiośle, musiał zostać zbudowany od podstaw w zupełnie nowych realiach politycznych i społecznych.

Po II wojnie światowej

Na mocy układu poczdamskiego z 1945 roku rzeka Odra została uznana za granicę państwową, a miejscowościom nadano nowe, polskie nazwy: Rzepin (początkowo Rypin Lubuski, zatwierdzony w 1947 r.), a także Ośno (w 1948 r. dodano Lubuskie). Dammvorstadt został formalnie przyznany Polsce, co skutkowało utworzeniem nowego, samodzielnego miasta. Od 1945 rozpoczęto proces tworzenia polskiej administracji, a w 1946 roku miasto otrzymało swoją urzędową nazwę: Słubice.

W wyniku powojennej organizacji administracyjnej Rzepin został stolicą nowo utworzonego powiatu rzepińskiego, w którego granicach znalazły się Cybinka i Ośno Lubuskie (do 1951 r.). W 1959 roku nastąpiła kolejna zmiana administracyjna. Siedzibę powiatu przeniesiono z Rzepina do Słubic, a powiat rzepiński został formalnie przekształcony w powiat słubicki, który funkcjonował w tej formie do 1975 roku.

Akcja osadnicza na terenie Ziemi Lubuskiej, w tym obecnego powiatu słubickiego, opierała się na trzech głównych grupach ludności: przesiedleńcach z Kresów Wschodnich (głównie z terenów dzisiejszej Ukrainy i Białorusi), osadnikach z Polski Centralnej oraz zdemobilizowanych żołnierzach (Osękowski 2018).

Pierwszymi mieszkańcami Słubic byli często kolejarze, celnicy i funkcjonariusze straży granicznej, którzy w warunkach braku prądu, bieżącej wody i stałego zagrożenia ze strony grup szabrowniczych, tworzyli zręby polskiej państwowości. Miasto, pozbawione swojego historycznego centrum znajdującego się na lewym brzegu Odry, musiało w krótkim czasie wykształcić własną infrastrukturę usługową i oświatową.

Sytuacja w mniejszych ośrodkach, takich jak Ośno Lubuskie czy Górzyca, była jeszcze bardziej skomplikowana. Nowi mieszkańcy Ośna zajmowali się przede wszystkim rolnictwem opartym na sektorze prywatnym (ziemie z PFZ) oraz państwowym (PGR). Gospodarkę miasta uzupełniał handel i rzemiosło, które w 1948 roku reprezentowane były przez niespełna trzydzieści punktów usługowo-handlowych.

Z kolei Górzyca, niemal zrównana z ziemią w wyniku walk, przez wiele lat borykała się z problemem odgruzowywania, a jej status miejski nie został przywrócony, co zmieniło jej charakter na osadę wiejską. W Cybince wydobycie węgla brunatnego nie zostało wznowione na dużą skalę i miejscowość stała się ośrodkiem gospodarki leśnej i rolnej.

Znaczącym elementem stabilizującym region była integracja społeczna nowych mieszkańców, pochodzących z różnych kręgów kulturowych. Proces ten postępował poprzez tworzenie parafii, szkół oraz lokalnych struktur spółdzielczych. W 1947 roku, w ramach akcji „Wisła”, na te tereny trafiła również ludność ukraińska i łemkowska, co jeszcze bardziej zróżnicowało mozaikę etniczną powiatu.

Okres współczesny

W wyniku reformy administracyjnej wprowadzającej dwustopniowy podział (bez powiatów), powiat słubicki został zlikwidowany w 1975 roku. Słubice stały się siedzibą Urzędu Miasta i Gminy i weszły w skład województwa gorzowskiego. Powiat słubicki został ponownie utworzony w 1999 roku, wchodząc w skład nowo powstałego województwa lubuskiego.

Dekada lat 70. XX wieku w regionie środkowego Nadodrza upłynęła pod znakiem stabilizacji i planowej rozbudowy infrastruktury w ramach gospodarki socjalistycznej. Rzepin umocnił swoją pozycję jako strategiczny węzeł komunikacyjny dla m.in. eksportu polskiego węgla i surowców na Zachód. W Cybince i Ośnie Lubuskim rozwój koncentrował się wokół Państwowych Gospodarstw Rolnych oraz lokalnych zakładów przetwórczych, co zapewniało stabilność zatrudnienia, choć jednocześnie uzależniało lokalne społeczności od monokultury ekonomicznej. Słubice w tym czasie zaczęły odgrywać coraz większą rolę jako okno na świat, co wiązało się z otwarciem granicy dla ruchu bezwizowego z NRD w 1972 roku, inicjując proces intensywnych kontaktów transgranicznych.

Przełom systemowy roku 1989 przyniósł regionowi słubickiemu zarówno wyzwania jak i szanse. Likwidacja PGR-ów wywołała kryzys strukturalny i wzrost bezrobocia, jednak specyfika przygraniczna szybko stała się motorem napędowym nowej gospodarki. Słubice przeszły metamorfozę, przekształcając się w jeden z najważniejszych punktów handlowych i logistycznych na mapie Polski. Powstanie dużych targowisk miejskich oraz rozwój sektora usług transportowych zmieniły strukturę zawodową mieszkańców. Znaczącym wydarzeniem było powołanie w 1992 roku Collegium Polonicum – wspólnej placówki naukowo-badawczej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i Uniwersytetu Viadrina we Frankfurcie nad Odrą, co uczyniło ze Słubic ośrodek akademicki.

Kolejnym ważnym krokiem w historii współczesnej regionu był rok 2004 – wejście Polski do Unii Europejskiej, a następnie przystąpienie do strefy Schengen w 2007 roku. Powiat słubicki stał się częścią Euroregionu Pro Europa Viadrina, co

 umożliwiło realizację licznych projektów infrastrukturalnych finansowanych ze środków unijnych. W Rzepinie zbudowano nowoczesne terminale przeładunkowe, będące istotnym zapleczem logistycznym dla linii kolejowej E20. Górzyca wykazuje wyraźną dominację sektora rolniczego, niemniej jednak jej lokalizacja w sąsiedztwie kluczowych węzłów przygranicznych (Słubice, Świecko, Kostrzyn) stanowi istotny potencjał dla rozbudowy bazy usługowo-handlowej.

Współczesny obraz regionu w trzeciej dekadzie XXI wieku to obraz obszaru głęboko zintegrowanego z europejskim systemem gospodarczym, ale też zmagającego się z wyzwaniami demograficznymi i klimatycznymi. Współpraca transgraniczna w Dwumieście Słubice-Frankfurt osiągnęła poziom korzystnej współzależności. Ośno Lubuskie wypracowało markę ważnego ośrodka turystyki wellness, podczas gdy Cybinka kładzie coraz większy nacisk na zrównoważony rozwój w oparciu o zasoby przyrodnicze doliny Odry.

Bibliografia:

  1. Adamek Katarzyna, 2001, Kontakty artystyczne szlachty nowomarchijskiej na przełomie XVIII I XIX wieku na przykładzie rodzin von Burgsdorf oraz FINCK von FINCKENSTEIN – właścicieli Cybinki, ROCZNIK LUBUSKI TOM XXVII, CZ. I, ss.  129-136 https://zbc.uz.zgora.pl/repozytorium/dlibra/publication/64187/edition/57617/content [dostęp: 27.01.2026]
  2. Czarnuch Zbigniew, 2004, Na tropie tożsamości Ziemi Torzymskiej, [w:] Toczewski Andrzej (red.) Ziemia Lubuska. Studia nad tożsamością regionu, Zielona Góra: Muzeum Ziemi Lubuskiej, Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze, s. 71-97
  3. Dolata Bolesław, Tadeusz Jurga, 1977, Walki zbrojne na ziemiach polskich 1939-1945. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej.
  4. Eckert, Marian, 1962, Zarys dziejów Rzepina, Rocznik Lubuski, 3, Zielona Góra: Lubuskie Towarzystwo Kultury, ss. 156-189 https://zbc.uz.zgora.pl/repozytorium/dlibra/publication/54780/edition/46701/content [dostęp: 28.01.2026]
  5. Gontaszewska Agnieszka, 2016, Z historii górnictwa węgla brunatnego w Cybince (Ziemia Lubuska), Kwartalnik Historii Nauki i Techniki R. 61: 2016 nr 1, ss. 147–166 https://ihnpan.pl/wp-content/uploads/2017/02/m3Kwartalnik-1-2016.pdf [dostęp: 25.01.2026]
  6. Grzegorz Podruczny, Gra dla wielu aktorów. Badania pola bitwy pod Kunowicami (12.08.1759) w latach 2009-2018 i ich uczestnicy, Studia Lednickie t. XIX (2020) ss. 81–101, DOI: 10.34698/sl.19.2020. 03
  7. Kołodziejski Adam, 1998, Kultura łużycka i kultura pomorska na Środkowym Nadodrzu w badaniach archeologicznych końca XX wieku,  Rocznik Lubuski tom XXIV, cz. 1. Ss. 41-81 https://zbc.uz.zgora.pl/dlibra/publication/62266/edition/54838/content [dostęp: 20.01.2026]
  8. Lexikon der Wehrmacht https://www.lexikon-der-wehrmacht.de/Kasernen/Wehrkreis03/Kaserne_FrankfurtFliegerhorst-R.htm [dostęp: 11.02.2026]
  9. Malinowski Tadeusz, 1961, Obrządek pogrzebowy ludności kultury łużyckiej w Polsce, Przegląd Archeologiczny Vol. 14, pp. 5-135.
  10. Marcinkian, Andrzej, 1986, Z badań nad epoką brązu i wczesną epoką żelaza na Ziemi Lubuskiej, Rocznik Lubuski, 14, Zielona Góra: Lubuskie Towarzystwo Naukowe, ss. 103-118.
  11. Od Drossen do Ośna Lubuskiego. Historia Ośna Lubuskiego, opracowanie na stronie Urzędu Miejskiego w Ośnie Lubuskim https://osno.pl/monografia-od-drossen-do-osna-lubuskiego/  [dostęp: 27.01.2026]
  12. Osękowski Czesław, 2018, Nowi „Lubuszanie” wobec problemów osadniczych i politycznych na Ziemi Lubuskiej w latach 1945-1956. Opór – przystosowanie – uległość, Studia Paradyskie, t. 28, ss. 255–291.
  13. Podruczny G., 2013, Największy błąd Fryderyka Wielkiego. Bitwa pod Kunowicami, 12.08.1759, [w:] Alexandra Kankeleit, Friedrich Fryderyk 300. Gedanken zum Preußenkönig in den Oderstädten Frankfurt und Słubice. Rozważania na temat pruskiego króla w nadodrzańskich miastach: Frankfurcie i Słubicach, Frankfurt Oder, ss. 17-29 https://www.kankeleit.de/pdfs/Friedrich%20Fryderyk%20300.pdf [dostęp: 25.01.2026].
  14. Podruczny Grzegorz, 2019, Siege activities during the Thirty Years’ War and their impact on the construction of modern fortresses in Pommern, Neumark and Schlesien (Działania oblężnicze w trakcie wojny trzydziestoletniej i ich wpływ na budowę nowożytnych twierdz na terenie Pomorza, Nowej Marchii i Śląska) Przegląd Zachodniopomorski, Rocznik XXXIV (LXIII), Zeszyt 4 https://wnus.usz.edu.pl/pzp/pl/issue/975/article/15828/#cited-by-crossref-text [dostęp: 20.01.2026]
  15. Przeździecki M.G. 1997 Kunersdorf 1759, Warszawa.
  16. Schich, Winfried, 2017, Die Entstehung von mittelalterlichen Doppelstädten in der Mark Brandenburg. In: Enge Nachbarn. Doppel- und Mehrfachburgen in der Bronzezeit und im Mittelalter p. 309-331 https://refubium.fu-berlin.de/bitstream/handle/fub188/22303/bsa_047_11.pdf?sequence=1&isAllowed=y   [dostęp: 20.01.2026]
  17. Socha Krzysztof, 2013, Najdawniejsze dzieje gminy Górzyca [w:] Gmina Górzyca. Prahistoria-Historia-Współczesność, red. M. Golemski, Stowarzyszenie Zielonej Doliny Odry i Warty.
  18. Socha Krzysztof, 2012,  Zapomniane dziedzictwo… Biskupstwo lubuskie w Górzycy w świetle badań archeologicznych Zapomniane dziedzictwo… Biskupstwo lubuskie w Górzycy w świetle badań archeologicznych, [w:] Colloquia Lubuskie. Wokół krajobrazu kulturowego dawnego biskupstwa lubuskiego, M. Golemski (red.), Ośno Lubuskie, ss. 50-68.http://archiwum.muzeum.kostrzyn.pl/ARCH/2013/tekst.pdf  [dostęp: 28.01.2026]
  19. Stańczyk, Henryk, 1989, Działania wojsk I Frontu Białoruskiego w III etapie operacji wiślańsko-odrzańskiej, Rocznik Lubuski, 15, Zielona Góra: Lubuskie Towarzystwo Naukowe, ss. 165-180
  20. Szczegóła, Hieronim, 1982, Cybinka [nekropolia żołnierzy radzieckich], Żołnierze radzieccy polegli nad Środkową Odrą, Zielona Góra: Wyższa Szkoła Pedagogiczna, ss. 65-202
  21. Tureczek, Marceli, 2014, Ziemia Lubuska. społeczny wymiar dialogu o przeszłości i tożsamości, Zielona Góra: Polskie Towarzystwo Historyczne; Wschowa: Stowarzyszenie Czas A.R.T

Tagi: ,