Powiat kartuski jako obszar recepcji turystyki kulturowej
Autor: Armin Mikos von Rohrscheidt i Krzysztof KupkaJak wynika z przeprowadzonej analizy potencjału turystyczno-kulturowego mikroregionu, zlokalizowane tu zasoby antropogeniczne oraz zagospodarowane już walory mogą stanowić podstawę dla licznych form turystyki kulturowej. Większa koncentracja niektórych typów zasobów i funkcjonowanie szeregu obiektów, jak również obecność systemów eksploatacji w formie szlaków i lokalnych tras turystycznych wskazują na duże szanse rozwinięcia oferty turystyki religijnej oraz turystyki etnicznej, skoncentrowanej na grupie etnicznej kaszubskiej. Zauważalne i warte wykorzystania w strategii rozwoju turystyki i w spójnej ofercie miasta oraz powiatu są również walory odpowiadające zainteresowaniom uczestników turystyki muzealnej, tematycznej oraz kulturowo-przyrodniczej, aktualnie zagospodarowane i zorganizowane marketingowo w większym lub mniejszym stopniu. Poniżej przedstawiono bardziej szczegółowo odnoszące się do nich grupy walorów oraz ewentualne rekomendacje dotyczące możliwych sposobów ich wykorzystania.
Potencjał turystyki religijnej mikroregionu kartuskiego należy sklasyfikować zdecydowanie jako powyżej średniego dla krajowych mikroregionów. Jego głównym zasobem i atutem jest kolegiata Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Kartuzach, dawny centralny kościół wspólnoty tego eremickiego zakonu, funkcjonującej w tym miejscu przez ponad 400 lat. Pierwszą świątynię, wraz z zespołem eremów (pustelniczych domów mnichów) wzniesiono na przełomie XIV i XV wieku, później był wielokrotnie przebudowywany, a jego wyposażenie wzbogacano w cenne, niekiedy unikatowe (kurdybany) elementy. Wysoka rozpoznawalność tej świątyni tworzy szanse na uczynienie z niej przynajmniej stacji na drodze przejeżdżających grup turystów zainteresowanych dziejami religii, zakonów kontemplacyjnych oraz regionalnej sztuki sakralnej. Z kolei jej historyczne znaczenie dla dziejów Środkowych Kaszub daje jej miejsce na trasach wycieczek zorganizowanych, których program eksploatuje uznane dziedzictwo kulturowe oraz wypraw indywidualnych turystów, zainteresowanych jego doświadczaniem. Kościół w Kartuzach posiada stałą obsługę wstępu i interpretatorów na miejscu, a także aktualną literaturę turystyczną, zaś jego zarządcy są świadomi znaczenia swojego obiektu dla turystyki.
Drugim kluczowym zasobem i atrakcją dla tej formy turystyki kulturowej jest ponorbertański zespół klasztorny w Żukowie. Składa się na niego sam kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (aktualnie parafialny) wraz z pozostałościami zespołu mieszkalnego i cmentarzem. W Żukowie funkcjonuje także, prowadzona przez parafię, niewielka (ale wyposażona w multimedia i interaktywny program zwiedzania) placówka o profilu muzealnym, z kolekcją tematyczną i programami interpretacji skoncentrowanymi na dziejach żukowskich norbertanek ich duchowości i ich dziedzictwie, a także na rozwoju lokalnej kultury artystycznej, w tym popularnego haftu żukowskiego. Obecność i oferta tego muzeum lokują żukowski obiekt w grupie atrakcji i miejsc doświadczeń mogących przyciągać turystów kulturowych zainteresowanych religią w kontekście poznawczym (turystów religijnych „wiedzy”). Także obiekt w Żukowie posiada obsługę dostępu oraz personel interpretacji.
Trzecim ważnym obiektem mogącym zainteresować turystów religijnych (a zdecydowanie najbardziej osoby motywowane do podejmowania takich wypraw własną wiarą) jest kościół w Sianowie (gmina Kartuzy), posiadający status diecezjalnego sanktuarium maryjnego Matki Bożej Sianowskiej Królowej Kaszub. Kult sanktuarium jest skoncentrowany wokół (gotyckiej) figury Matki Bożej z Dzieciątkiem. Kościół jest na co dzień otwarty, a pielgrzymki Kaszubów (w tym piesze pielgrzymki zbiorowe) przybywają tu na święta maryjne m.in. z Gdańska, Wejherowa i Lęborka. Wszystkie trzy wyżej wymienione świątynie są jednocześnie obiektami Pomorskiej Drogi Świętego Jakuba, systemu pielgrzymkowego wiodącego docelowo z Warmii, Pomorza (a nawet Litwy) do hiszpańskiej Composteli. Wprawdzie odrębne badania (audyt tego szlaku zrealizowany w roku 2024) dowiodły, że liczba pielgrzymów rzeczywiście zmierzających do celu tego szlaku jest marginalna, jednak zarówno zarządcy samego szlaku, jak i (oddolnie) jego aktywni interesariusza oraz parafie położone wzdłuż jego trasy organizują regularnie przejścia pielgrzymkowe obejmujące wymienione obiekty, a najczęściej sanktuarium w Sianowie.
Poza obiektami, walorami przyciągającymi turystów religijnych do mikroregionu są cykliczne wydarzenia. Pierwszym z nich jest tzw. Wielki Odpust Sianowski (albo Odpust Królowej Kaszub), obchodzony przez ponad tydzień w okolicach święta Matki Boskiej Szkaplerznej (16 lipca) i koncentrujący tu tysiące wiernych z diecezji pelplińskiej, a także odpust Narodzenia Najświętszej Maryi Panny (14 września) w tym samym miejscu. W Żukowie jest to Misterium Męki Pańskiej, organizowane corocznie w okresie Wielkiego Postu oraz odpust parafialny w święto Wniebowzięcia NMP, 15 sierpnia, w Kartuzach – także 15 sierpnia oraz w dzień św. Brunona, 6 października jako odpust parafialny (obydwa o lokalnym zasięgu).
Pozostałe świątynie o historycznej metryce albo prezentują typowe (więc nie wyróżniające się) walory jak kościoły pw. św. Jana Chrzciciela w Żukowie, św. Trójcy w Goręczynie, św. Józefa w Pomieczynie i Św. Michała Archanioła w Kiełpinie posiadają ograniczoną dostępność dla zwiedzania, a także brak na ich terenie programów interpretacyjnych. Włączenie ich z program zwiedzania wymaga zatem nie tylko zagwarantowania ich otwarcia, ale i przygotowania zwiedzania na własną rękę lub zatrudnienia lokalnego przewodnika – z Kartuz lub Żukowa.
Turystyka etniczna lub regionalna z etniczną dominantą. Jej centralną w powiecie atrakcją i jednocześnie miejscem gwarantowanych, regularnych doświadczeń jest Muzeum Kaszubskie im. Franciszka Tredera w Kartuzach, placówka o wyraźnym profilu etnograficznym. Oprócz systematycznej kolekcji skoncentrowanej na dziejach Kaszub i ich mieszkańców, prezentowane są tutaj regionalne tradycje oraz charakterystyczne artefakty, które przez wieki miały znaczenie symboliczne lub użytkowe w życiu świątecznym i codziennym ludzi tej ziemi (w tym liczne narzędzia pracy). Muzeum jest także jednym z kilku miejsc pielęgnowania języka kaszubskiego: dzieje się to w postaci spotkań literackich, warsztatów językowych oraz pozyskiwania (i regularnego prezentowania) pisanych świadectw języka. Muzeum systematycznie organizuje wystawy czasowe odnoszące się do rozmaitych wymiarów dziedzictwa kaszubskiego, zatem turysta odwiedzający je w dowolnym czasie będzie mógł zwiedzić przynajmniej jedną z nich. Ważnym punktem dla osób zainteresowanych kaszubskim ruchem emancypacyjnym i procesami ożywiania świadomości etnicznej jest miejsce pochówku dra Aleksandra Majkowskiego, działacza kaszubskiego, regionalnego i literata na cmentarzu kolegiackim w Kartuzach. Niezależnie od swojego znaczenia religijnego jako sanktuarium, kościół w Sianowie ze swoim regionalnym kultem maryjnym, rozwiniętymi corocznymi obchodami oraz tradycyjnymi pielgrzymkami Kaszubów (nawet z Gdańska) jest także – najważniejszym obok Kalwarii Wejherowskiej – świadkiem wielowiekowego utrzymywania religijnego wymiaru tożsamości kaszubskiej. Miejscem o zupełnie innym charakterze, dobrze dopełniającym doświadczenie etnicznego dziedzictwa jest zakład ceramiki rodziny Neclów w Chmielnie. Ta kaszubska rodzina przez kilka pokoleń prowadziła zakład garncarski w Kościerzynie zanim jeden z jej przedstawicieli (Franciszek) pod koniec XIX wieku przeprowadził się do Chmielna, mającego w tej dziedzinie własne tradycje i utrwalone wzory. Neclowie przyjęli je i w kolejnych pokoleniach twórczo je rozwijali. Ich naczynia użytkowe wyróżniają motywy i ornamenty inspirowane z jednej strony wzorcami znanymi z tkanin powstających w klasztorach norbertanek w Żukowie i Bernardynek w Żarnowcu, a z drugiej kolekcją zebraną we Wdzydzach Kiszewskich, w najstarszym muzeum typu skansenowskiego na ziemiach polskich, profilowanym na kaszubskie dziedzictwo. To właśnie konsekwentne utrzymanie tradycyjnych technologii i wzorów, ale także wierność rodzinnej tradycji rzemieślniczej dały z czasem ceramice chmieleńskiej (mówiono nawet o „neclowskiej”) popularność obejmującą cały region, a już w okresie międzywojennym była ona uznawana za jeden z materialnych wymiarów kaszubskiego dziedzictwa, określany przez badaczy kultury [Stelmachowska 1937] jako sztuka ludowa. Wtedy to ceramika chmieleńska stała się modna w miastach, gdzie zaczęto kolekcjonować wyroby sztuki ludowej. Na miejscu możliwe jest zwiedzanie, wzięcie udziału w warsztacie kreatywnym i zakup. Prywatna Galeria Kaszubski Róg w Chmielnie jest miejscem prezentacji tradycyjnych wyrobów rękodzieła, w tym charakterystycznych tabakier związanych z kaszubską tradycją nieustannie zadziwiającą pozostałych mieszkańców Polski – tu można je także w dobrej jakości nabyć. Innym miejscem tematycznego shoppingu jest galeria Neubauer w Kartuzach, gdzie -obok tabakier – można zakupić m.in. porcelanę z tradycyjnymi wzorami oraz elementy stroju kaszubskiego. Materialnym odbiciem długich etnicznych tradycji Kaszub jest znany w całej Polsce haft kaszubski z charakterystycznymi motywami roślinnymi i zwierzęcymi w bardzo intensywnych kolorach, w tym wzorami kwiatów polnych. Jedna z jego odmian jest od wieków pielęgnowana w Żukowie. Tutejsze Centrum Kultury Spichlerz organizuje regularnie warsztaty haftu (tutaj jednej z jego głównych odmian, nazywanej haftem żukowskim) i regularne Salony Haftu Kaszubskiego, a wykonane prace są niemal stale dostępne do obejrzenia w formule wystawy. W Żukowie organizowana jest także stale pokonkursowa wystawa dzieł hafciarskich wykonanych w ramach kolejnych edycji Konkursu Haftu Kaszubskiego w niedalekiej Linii. Żywe spotkanie z kaszubską tradycją jest możliwe w warsztacie Tadeusza „Pleskota” Makowskiego – wytwórcy kaszubskich instrumentów ludowych i cenionego gawędziarza w Gminnym Ośrodku Kultury w Chmielnie. W prywatnej kolekcji Muzeum Kaszubska Zagroda Bielickowo (gm. Przodkowo) zgromadzono tradycyjne instrumenty muzyczne sprzęty gospodarstwa domowego, obróbce płodów rolnych oraz ludowego rzemiosła, a także zabytkowe maszyny rolnicze i pojazdy. Podobny (również eklektyczny) charakter ma adresowana głównie do turystów rekreacyjnych oferta Centrum Edukacji i Promocji Regionu w Szymbarku, w gminie Stężyca (położonego u stóp najwyższej góry Kaszub – Wieżycy). Zgromadzone tu kolekcje nie mają charakteru systematycznego, ale zapoznają gości z najbardziej charakterystycznymi (i spektakularnymi) elementami kaszubskiego dziedzictwa. Można tu obejrzeć rekonstrukcję posągu czczonego przez Pomorzan pogańskiego bożka Świętowita, wnętrze typowej chaty kaszubskiej z Wilanowa, wystawę tradycyjnych narzędzi rolniczych i rzemieślniczych. Dzieci mogą wysłuchać kaszubskich bajek i zwiedzić mniej wierną rekonstrukcję ziemianki tajnej organizacji „Gryf Pomorski” z okresu drugiej wojny światowej. Centrum organizuje często tematyczne wydarzenia, wśród nich Paradę Bryczek i Wozów. Jednak najważniejszym wydarzeniem w kontekście etnicznego dziedzictwa (nie tylko Kaszub, ponieważ występują goście) jest coroczny Jarmark Kaszubski, odbywający się w Kartuzach w sierpniu, zwykle trwający cztery dni. Dlatego to w czasie jego trwania zainteresowani dziedzictwem etnicznym powinni odwiedzić powiat. Ofertę uzupełnia szereg propozycji tradycyjnej kuchni regionalnej, której można skosztować w jednaj z kilku restauracji: Checz Kaszebsko Mulk w Miszewku, Gościńcu dla Przyjaciół Hilary w Wyczechowie czy w restauracji pod Sytą Gęsią w Borczu. Wymienione zasoby, atrakcje i doświadczenia (a także wydarzenia) mogą stanowić zarówno rdzeń programu przynajmniej całodniowego zwiedzania powiatu, jednak dla zainteresowanych zwiedzaniem całego regionu pomorskiego pod kątem jego etnicznego dziedzictwa mikroregion kartuski może być atrakcyjną stacją takiej kilkudniowej wycieczki (np. na trasie między Wdzydzami Kiszewskimi i Kościerzyną z jednaj a Wejherowem i Puckiem z drugiej strony) zapewniając wystarczająco intensywny program nawet w okresie, kiedy nie odbywa się żadna ze wspomnianych imprez.
Turystyka muzealna. W powiecie nie działa żadne muzeum o randze międzynarodowej ani krajowej. Jedyna placówka publiczna: Muzeum Kaszubskie w Kartuzach, jest zamieszczone w tzw. ministerialnym wykazie muzeów, co (obok odniesienia jego zbiorów i zakresu aktywności do całości dziedzictwa tej grupy etnicznej, weryfikuje jej regionalną rangę. Jednak poza Muzeum Kaszubskim w mikroregionie kartuskim funkcjonuje jeszcze dziewięć innych placówek prywatnych lub społecznych, używających nazwy „muzeum” (i prowadzących stałe wystawy), a także pięć kolekcji będących izbami pamięci, stałymi miejscami wystaw artystycznych bądź komercyjnymi miejscami ekspozycji adresowanymi do turystów. Do tej pierwszej grupy zalicza się m.in. placówka eksponująca dzieje ochotniczego pożarnictwa (Przodkowo), kościelna instytucja skoncentrowana na dziedzictwie zakonu norbertanek i ich kulturowym wpływie na lokalną kulturę oraz tożsamość (Żukowo), ekspozycje poświęcone tradycyjnemu rzemiosłu (dwie w Chmielnie, jedna w Wieżycy) oraz pojedyncze lokalne wystawy gromadzące świadectwa etnicznego dziedzictwa i codziennego życia Kaszubów (Sierakowice, Przodkowo, Chmielno). Listę tę uzupełnia prywatna kolekcja motoryzacyjna (Pępowo), stała wystawa na temat tradycyjnego młynarstwa (Gołubie), rekonstrukcja prehistorycznego grodu (aktualnie zamknięta) i stałe miejsce wystaw artystycznych (Kartuzy). Jeśli (abstrahując od weryfikacji ich zgodności z obiektywną autentycznością kulturową) za dopełnienie uznać bogate w sferze prezentacyjnej, ale niesystematyczne kolekcje z drugiej grupy: w Szymbarku (w szczególności program eksploatujący kaszubskie Bajki) oraz Stryszej Budzie (nieodniesiony do regionu), to w sumie uzyskuje się bogaty i wielowymiarowy zestaw odniesionych do dziedzictwa zorganizowanych doświadczeń o charakterze prezentacyjnym, prawdopodobnie przewyższający wszystkie dotychczas analizowane mikroregiony z jedną tylko, a nawet kilkoma publicznymi placówkami. Na tej bazie możliwe jest zbudowanie wartościowej, a nawet systematycznej oferty sieciowej dla osób zainteresowanych doświadczeniami muzealnymi (zob. postulaty). Powinna ona mieć profil etniczny, a wychodząc od jedynej systematycznej kolekcji i serii doświadczeń zarządzanej przez profesjonalny personel (Muzeum Kaszubskie) „rozprowadzać” kolejne wątki (np. określone zawody i tradycje, formy ludowej kreatywności artystycznej i lokalne narracje dziedzictwa). Aktualnie geograficzną i narracyjną oś muzealnej wyprawy w mikroregion kaszubski mogą tworzyć (kolejność zależy od punktu początkowego) Żukowo (tu: Muzeum Norbertanek Żukowskich), Kartuzy (Muzeum Kaszubskie) oraz Chmielno (tu zakład ceramiczny Neclów i galeria Kaszubski Róg), co w zależności od preferencji turysty (bardziej wątki etniczne czy bardziej doświadczenia partycypacyjne) lub profilu programowego wycieczki można uzupełnić albo przez wizytę w Szymbarku, albo w Sierakowicach i Przodkowie.
Tematyczna turystyka dziedzictwa. Rdzeń jej ofertytworzą istniejące szlaki kulturowe lub ich miejscowe odcinki oraz lokalne trasy (ścieżki) tematyczne (głównie te edukacyjne i dydaktyczne), które jako stacje swojego pobytu wybiera turysta zainteresowany danym wymiarem dziedzictwa. W tym kontekście na pierwszym miejscu należy wymienić obydwa odcinki Drogi Świętego Jakuba (Pomorskiej i Pelplińskiej). Ta pierwsza posiada w powiecie swoje formalne obiekty w Żukowie (zespół ponorbertański), Kartuzach (kościół pokartuski) oraz Sianowie (sanktuarium). W tym kontekście warto przypomnieć, że: 1) Drogą Jakubową od dziesiątek lat podążają nie tylko pielgrzymi, 2) jest ona zaplanowana także pod ruch rowerowy oraz 3) dla Pomorskiej i Pelplińskiej Drogi św. Jakuba opracowano koncepcje rozwoju, które otwierają je na uczestników turystyki regionalnej, tematycznej i aktywnej, którzy zdecydują się zwiedzać Pomorze niezależnie od bliskości morskiego brzegu [Mikos v. Rohrscheidt 2024, 2025], istnieje zatem możliwość wykorzystania tych systemów poprzez przygotowanie rozszerzającej oferty doświadczeń w wymienionych miejscach. Innym tematyzowanym systemem linearnej eksploatacji dziedzictwa jest Szlak Kamiennych Kręgów, adresowany głównie do turystów rowerowych, skoncentrowany na lokalnym dziedzictwie prehistorii, który w powiecie kartuskim przebiega od Sierakowic po Jezioro Sumino i posiada tu swoją najważniejszą koncentrację zasobów, to jest tak zwane kręgi węsierskie w gminie Sulęczyno. Trzecim ponadlokalnym systemem jest Szlak Elektrowni Wodnych (na rzece Raduni), w większości przebiegających przez teren powiatu gdańskiego, którego jednym z obiektów jest elektrownia w Rutkach (gm. Żukowo), co można wykorzystać dla zainteresowania użytkowników ofertą tematyczną pozostałych systemów w mikroregionie kartuskim. Martyrologiczny Szlak Marszu Śmierci w powiecie przebiegający przez miejscowości Żukowo, Przodkowo i Pomieczyno poza opisami stacji nie oferuje tematycznych narracji ani zorganizowanych doświadczeń. Pozostałe szlaki: Szlak Kartuski, Szlak Kaszubski i Krajobrazowa Droga Kaszubska (niezależnie od ich marketingowych nazw) nie są jednoznacznie tematyzowane i należy je uznać raczej za ogólno-turystyczne (wielotematyczne) systemy rekreacyjne z dominantą przyrodniczą, które uwzględniają walory antropogeniczne, ale nie proponują dla nich skonkretyzowanych doświadczeń. Pomimo znaczących walorów w postaci kilku restauracji z tradycyjną ofertą kulinarną na terenie powiatu nie funkcjonuje nawet wirtualny szlak kulinarny, podobnie żaden z systemów (mimo wykazanych w analizie licznych zasobów i obiektów z gotowymi doświadczeniami) nie jest tematyzowany na wprost na kaszubski etnos. Oznacza to, że istnieje jeszcze znaczny potencjał tematycznej eksploracji dziedzictwa, który należy wykorzystać. Ponadto wspólną słabością oferty wszystkich wymienionych szlaków jest brak ich aktywnej koordynacji na terenie powiatu (obejmującej zespolenie usług i doświadczeń tematycznych w ofercie oraz celowaną promocję szlaku), co powoduje niski poziom wykorzystania tych systemów przez turystów.
Turystyka eventowa ma w powiecie kartuskim potencjał zauważalny (ze względu na unikatowość niektórych cyklicznych wydarzeń), jednocześnie jednak ograniczony (ich skalą). Wyjątkowym walorem jest w tym kontekście Festiwal Akordeonowy Aco World Music Festival w Sulęczynie. Z kolei Festiwal Folkloru Jarmark Kaszubski jest punktem kulminacyjnym artystycznego wymiaru etnicznego dziedzictwa. Wielu turystów już przebywających w Szwajcarii Kaszubskiej przyciąga coroczny festiwal Jazz w Lesie (w gminie Sulęczyno) albo Blues w Leśniczówce (Mirachowo). Mniejsze znaczenie (ze względu na fakt przyciągania tylko lokalnej publiczności, albo na rozproszoną czasowo formułę, nie tworzącą warunków do zatrzymania uczestników) mają aktualnie festiwal organowy w Kartuzach, Misterium w Żukowie i – posiadające formułę ludowego festynu – Truskawkobranie na Złotej Górze koło Brodnicy Górnej. Dla żadnego z wymienionych eventów nie funkcjonują pakiety okazjonalne, co utrudnia ich uczestnikom pozyskanie niezbędnych im usług recepcji, a dodatkowo osłabia promocję samych imprez.
Turystyka przyrodniczo-kulturowa ma w powiecie znaczący, ale niewykorzystany potencjał. Dużą część terytorium mikroregionu obejmuje Kaszubski Park Krajobrazowy, znajduje się tu najwyższe wzniesienie Pomorza (Wieżyca), ponadto wyznaczono kilkanaście rezerwatów, i stworzono liczną sieć punktów widokowych. Jednak ofertę turystyki przyrodniczej tworzą zorganizowane i „zdydaktyzowane” doświadczenia w postaci kolekcji, wystaw, tras edukacyjnych jako systematycznych propozycji zwiedzania z komponentem poznawczym [Mikos v. Rohrscheidt 2016], tych zaś na terenie powiatu jest bardzo mało, a te istniejące są albo słabo wypromowane (jak Gołubski Ogród Botaniczny) albo mało zadbane (jak leśne arboretum w Kartuzach). Zatem to nie brak zasobów, ale raczej niski poziom ich organizacji i marketingu jest czynnikiem hamującym dla tego wymiaru oferty turystyczno-kulturowej.
Turystyka kulinarna nie posiada wyodrębnionej oferty mimo istnienia dobrze opisanej kuchni regionalnej i funkcjonowania kilku szerzej rozpoznawalnych lokali cieszących się dobrą opinią (w Miszewku, Wyczechowie, Borczu i Garczu), a nawet krótkotrwałego eventu (Festiwal Nalewek Kaszubskich organizowany przez Muzeum Kaszubskie w Kartuzach). Dla wykreowania tego wymiaru oferty turystyki kulturowej i jej zaistnienia na rynku niezbędne jest podjęcie współpracy z jej gestorami, utworzenie szeregu komplementarnych wobec siebie propozycji w kilku przynajmniej miejscach i stworzenia szlaku kulinarnego, co jest przedmiotem propozycji w części rekomendacyjnej Raportu.
Tagi: 2025-04, powiat kartuski