-> Historia, Miejsca i szlaki   wrzesień, 2025

Zarys dziejów Gorzowa Wielkopolskiego i powiatu gorzowskiego

Autor: Olga Mądrzak

Dzieje najdawniejsze

Tereny wokół Gorzowa Wielkopolskiego były zasiedlane już w późnym paleolicie (ok. 9000–8300 p.n.e.), po ustąpieniu lądolodu. Świadectwem penetracji tych obszarów są narzędzia kamienne odkryte podczas badań archeologicznych. Kolejne znaleziska (drobne, kamienne narzędzia), pochodzące z Deszczna, Santoka, Karnina, Ulimia i Ciecierzyc, datowane są na mezolit (8300–5500 p.n.e.). W neolicie (4000-3500 p.n.e.), rozwijały się tu społeczności reprezentujące kulturę ceramiki wstęgowej (Deszcznio, Gorzów, Łagodzin, Santocko). Około 3500-3200 p.n.e. przybyli na te tereny przedstawiciele kultury pucharów lejkowych, której ślady w postaci fragmentów ceramiki odnaleziono w Gorzowie, Lipkach Małych i Świerkocinie. Ok. 2500 p.n.e. tereny te zaczęła penetrować ludność kultury amfor kulistych. Jej cmentarzysko (grób megalityczny z kośćmi co najmniej 14 osób) zostało odnalezione na terenie obecnego Parku Czechówek w Gorzowie. Jego rekonstrukcja znajduje się w ogrodzie Willi Schroedra.

Około 3000–2000 p.n.e. obszar ten znajdował się w zasięgu kultury ceramiki sznurowej, której materiał źródłowy pozyskano w Lipkach Małych i Kamieniu Małym. Z epoki brązu (1900–700 p.n.e.) pochodzą materiały związane z kulturą unietycką (Deszczno, Chróścik, Kłodawa), a także kulturą łużycką (1300–400 p.n.e.), udokumentowaną w Dąbroszynie, Kamieniu Wielkim, Witnicy i Kostrzynie nad Odrą. Epoka żelaza (200 p.n.e.–500 n.e.) reprezentowana jest przez znaleziska kultury przeworskiej, odkryte m.in. w Chwalęcicach, Ulimiu, Karminie, Ciecierzycach, Wieprzycach, Kostrzynie nad Odrą, Dąbroszynie i Sarbinowie. Najazd Hunów, upadek imperium rzymskiego i napływ ludność germańskiej przyczyniły się do zaniku dotychczasowych struktur kulturowych.

Średniowiecze

Pod koniec VI w. n.e. w rejonie ujścia Noteci do Warty osiedliły się plemiona słowiańskie. Z VIII w. n.e. pochodzą natomiast pozostałości wczesnośredniowiecznych osad zarejestrowane w Deszcznie, Gorzowie i Karninie.

W okresie wczesnego średniowiecza obszary te charakteryzowały się stosunkowo niewielkim zaludnieniem. Ludność słowiańska zamieszkująca te tereny należała do dwóch plemion: Polan i Pomorzan.

U ujścia Noteci do Warty od VIII w. funkcjonował gród Santok, założony prawdopodobnie przez Pomorzan w celu kontroli nad przeprawami wodnymi. Przez jego terytorium przebiegał ważny szlak handlowy łączący Kraków z wyspą Wolin. W roku 1124 Santok został włączony do państwa polskiego, stając się – jak określił to Gall Anonim – „strażnicą i kluczem królestwa polskiego”. Znaczenie grodu wzrosło po ulokowaniu w nim istotnych instytucji administracji państwowej i kościelnej, w tym kasztelanii oraz prepozytury.

Od XIII w. rozpoczął się stopniowy upadek grodu, związany z ekspansją i przejęciem sąsiednich obszarów przez Marchię Brandenburską. W kolejnych stuleciach Santok utracił funkcję ośrodka administracyjnego i stopniowo przekształcił się w wieś o charakterze typowym dla regionu. W XV w. został ostatecznie włączony do Brandenburgii.

Od początku XII w. tereny te zaczęły być intensywniej zasiedlane przez zakonników, kupców, rzemieślników i chłopów. W 1232 r. książę wielkopolski Władysław Odonic nadał ziemię kostrzyńską, obejmującą także Witnicę i Dąbroszyn, zakonowi templariuszy. W XIII w. znaczna część dzisiejszego powiatu gorzowskiego znalazła się pod kontrolą margrabiów brandenburskich.

W 1257 r. margrabia brandenburski Jan I Askańczyk wydał przywilej lokacyjny dla Landisberch Nuova (Neu Landsberg, obecnie Gorzów Wielkopolski). Otrzymał go jego sługa Albert de Luge, któremu powierzono lokację miasta na terenie istniejącej osady typu wiejskiego, w miejscu rozwidlenia szlaku handlowego prowadzącego z Poznania na Pomorze i do Brandenburgii. Nowo powstały ośrodek miał stać się najważniejszym miastem brandenburskim na prawym brzegu Odry, pełniąc rolę przeciwwagi wobec polskiego Santoka. Miasto szybko otoczono fortyfikacjami, a wkrótce po lokacji rozpoczęto budowę murowanego kościoła Mariackiego (obecnej katedry), którą zakończono na przełomie XIII i XIV w.

W posiadaniu margrabiów brandenburskich znajdowały się również Kostrzyn i Witnica (przejęte od templariuszy), a także Kłodawa, Czechów, Santocko, Gralewo i inne okoliczne miejscowości. Sam Kostrzyn (Cüstrin) uzyskał prawa miejskie około 1300 r.

Od XIV w. obszary dzisiejszego powiatu gorzowskiego wchodziły w skład Nowej Marchii, rozciągającej się od Gorzowa na południu po Świdwin na północy oraz od Odry na zachodzie po Santok i Drezdenko na wschodzie. Na początku XV w. Marchia została sprzedana zakonowi krzyżackiemu, który w Santoku wzniósł strażnicę, a w latach 1443–1450 w Landsbergu zamek o charakterze dworu obronnego. Cztery lata po zakończeniu jego budowy Krzyżacy sprzedali Nową Marchię Hohenzollernom, a sam zamek został zniszczony przez mieszczan.

W XIV w. wieś Mironice (gmina Kłodawa) została nadana cystersom przez margrabiego brandenburskiego. Zakonnicy założyli tu klasztor locus coeli („niebiańskie miejsce”) i wznieśli przy nim kościół. Ośrodek ten zaczął podupadać w wyniku zniszczeń spowodowanych wojną polsko-krzyżacką, polityką zakonu krzyżackiego nakładającego sankcje na inne zgromadzenia, a także w związku z polsko-czeską wyprawą do Nowej Marchii. W XVI w. klasztor został zsekularyzowany, a jego zabudowania przetrwały do XIX stulecia.

Czasy nowożytne

W latach 1535–1571, za panowania Jana z Kostrzyna, Nowa Marchia funkcjonowała jako samodzielne księstwo ze stolicą w Kostrzynie. Był to okres przełomowy w dziejach miasta, w którym zaczęły działać instytucje rządowe, urzędy, kancelarie oraz sądy, dotychczas tam nieobecne. W tym czasie rozpoczęto budowę ziemno-murowej twierdzy kostrzyńskiej. Na jej terenie znajdował się dawny zamek joannitów, przebudowany za rządów margrabiego na renesansową rezydencję władcy, a także fara Mariacka, w której umieszczono alabastrowy ołtarz wykonany przez mistrzów weneckich.

Jan z Kostrzyna wprowadził w księstwie naukę Marcina Lutra. W 1538 r. odbyły się pierwsze nabożeństwa luterańskie w farze Mariackiej w Kostrzynie oraz w farze Mariackiej w Landsbergu (obecnej katedrze gorzowskiej). W Landsbergu cała ludność przyjęła nowy obrządek, który dominował w mieście aż do 1945 r., kształtując zarówno wygląd jego świątyń (m.in. przebudowano kościół Mariacki), jak i życie mieszkańców.

XVI i XVII w. to również okres procesów o czary, w trakcie których skazywano kobiety na spalenie na stosie za rzekome kontakty z diabłem. Z kolei w Kostrzynie aż do 1806 r. obowiązywał zakaz osiedlania się ludności żydowskiej. Próby wprowadzenia kalwinizmu podjęte przez elektora Jana Zygmunta napotkały opór stanów krajowych, reprezentujących wyznanie luterańskie, które w 1614 r. uzyskały gwarancję swobód religijnych i wolności sumienia. Dążenia margrabiów brandenburskich do zjednoczenia obu konfesji doprowadziły w 1704 r. do poświęcenia Kościoła Zgody (obecnego Białego Kościoła), w którym odprawiano nabożeństwa zarówno dla luteranów, jak i kalwinistów, a w późniejszym okresie również dla katolików. Dopiero w 1855 r. na Przedmieściu Santockim powstał jedyny w mieście kościół katolicki, wybudowany dla potrzeb ludności polskiej przybywającej do Landsberga za pracą.

Wojna trzydziestoletnia (1618–1648) rozpoczęła się od detronizacji Ferdynanda II Habsburga przez stany czeskie i obrania królem Fryderyka V, elektora Palatynatu. Po klęsce wojsk czeskich pod Białą Górą Fryderyk V wraz z żoną Elżbietą znalazł na kilka miesięcy schronienie w twierdzy kostrzyńskiej. W 1626 r. część Marchii została zajęta przez regimenty króla Danii. W następnych latach ziemie te stały się areną przemarszów armii szwedzkiej, fińskiej, austriackiej, chorwackiej, kozackiej, polskiej i niemieckiej, czemu towarzyszyły grabieże, pożary i gwałty. Dodatkowe obciążenie stanowiły podatki nakładane przez Hohenzollernów na utrzymanie własnych wojsk oraz kontrybucje żądane przez najeźdźców.

W 1636 r., w trakcie wojny, wojska szwedzkie zajęły Gorzów. Rok później Nowa Marchia stała się terenem zmagań głównych sił cesarskich i szwedzkich. Dopiero po zawarciu zawieszenia broni ze Szwecją możliwe było wznowienie handlu na szlakach prowadzących przez Landsberg i Kostrzyn. Ostatnie garnizony szwedzkie opuściły region po podpisaniu pokoju westfalskiego w 1648 r., natomiast Landsberg przekazano w ręce brandenburskie dopiero w 1650 r.

Spośród wszystkich miast Nowej Marchii największe straty poniósł Landsberg. Czterokrotne zdobywanie miasta, dwie epidemie, kontrybucje oraz rozkazy wojsk cesarskich nakazujące zniszczenie zabudowań na przedmieściach w celu przygotowania obrony doprowadziły do jego poważnego upadku. Długotrwała wojna przyniosła również znaczne zubożenie Kostrzyna. Dzięki umocnieniom Stare Miasto uniknęło wprawdzie zniszczenia, lecz jego mieszkańcy ponosili ciężary związane z utrzymaniem licznego garnizonu.

Kolejne poważne zniszczenia przyniosła wojna siedmioletnia (1756–1763). Walki między armią rosyjską a pruską toczyły się m.in. w Kostrzynie, gdzie w obrębie twierdzy i Krótkiego Przedmieścia zniszczeniu uległy ratusz, gotycka fara oraz zamek. Sama twierdza nie została jednak zdobyta. Straty poniósł również Landsberg, dwukrotnie dotknięty w tym czasie rosyjską inwazją. W 1758 r. na polach pod Sarbinowem doszło do jednej z najkrwawszych bitew wojny, w której poległo ponad 30 tysięcy żołnierzy. Po jej zakończeniu, pozbawiona wielu oficerów armia rosyjska podpalała okoliczne wsie i folwarki, niszczyła uprawy, dokonywała grabieży i gwałtów.

W wyniku działań wojennych XVII i XVIII w. (wojny trzydziestoletniej oraz wojny siedmioletniej) znaczna część zabudowy regionu uległa zniszczeniu, a obszar ten został w dużej mierze wyludniony. Ponowne zasiedlenie nastąpiło dopiero po zakończeniu konfliktów. Skala wymiany ludności porównywana jest do tej, która miała miejsce po II wojnie światowej.

Na części terenów prowadzono kolonizację olęderską, która zmodernizowała średniowieczną sieć osadniczą, wprowadziła nowe tradycje architektoniczne oraz zaawansowane techniki melioracyjne, umożliwiające pozyskanie dodatkowych gruntów rolnych. Częste powodzie, w tym katastrofalna z 1736 r., nawiedzające doliny Warty i Odry, przyczyniły się do rozpoczęcia szeroko zakrojonych prac hydrotechnicznych. Regulowano odgałęzienia Warty, w Kostrzynie przekopano Kanał Fryderyka Wilhelma, zmieniając lokalizację ujścia rzeki do Odry (na północ od twierdzy), natomiast w rejonie Landsberga budowano wały przeciwpowodziowe, groble i prowadzono meliorację łęgów (błot) nadwarciańskich.

Dzięki tym działaniom pozyskano znaczne obszary urodzajnych gruntów rolnych, a zasiedleniu uległy dotąd niezamieszkałe tereny. Szacuje się, że nad brzegami Warty i Noteci osiedliło się wówczas około 15 tysięcy osób.

Okres panowania Fryderyka Wielkiego (1740–1786) przyniósł istotne przemiany w rozwoju Witnicy. Dawna osada o charakterze rybacko-rolniczym stopniowo przekształciła się w miejscowość o profilu przemysłowym. Proces ten był związany z uruchomieniem odlewni żelaza oraz manufaktury tekstylnej, a także z prowadzonymi na szeroką skalę pracami hydrotechnicznymi, obejmującymi regulację koryta Warty i meliorację okolicznych terenów podmokłych.

Wiek dziewiętnasty i era przemysłowa

Na początku XIX w. w twierdzy kostrzyńskiej więziony był wraz ze współbraćmi redemptorystami św. Klemens Maria Hofbauer. Zakonnicy uzyskali pozwolenie na odprawianie mszy świętych, w których uczestniczyli licznie mieszkańcy twierdzy, także wyznania protestanckiego. W 1806 r. miała miejsce kapitulacja twierdzy, dotąd uznawanej za niezdobytą, w wyniku której Kostrzyn przez osiem lat pozostawał pod okupacją wojsk napoleońskich. W 1813 r., po blokadzie prowadzonej przez wojska pruskie i rosyjskie, twierdza ponownie skapitulowała, a miasto poniosło dotkliwe straty w ludności i zabudowie. W tym okresie również Landsberg był miejscem stacjonowania wojsk francuskich, które nałożyły kontrybucje, niszczyły dobytek, wzniecały pożary.

W tym okresie dynamicznie rozwijały się miasta mniej zniszczone działaniami wojennymi – Landsberg i Frankfurt nad Odrą. W 1815 r. do Frankfurtu przeniesiono siedzibę władz Nowej Marchii, podczas gdy Kostrzyn zachował status miasta powiatowego. Pomimo strat rozwijał się jednak prężnie: powstały pierwsze fabryki, z czasem także linie kolejowe (tworząc węzeł kolejowy) oraz komunikacja tramwajowa.

Już od 1646 r. przez Nową Marchię wzdłuż Warty prowadził szlak poczty konnej z Akwizgranu przez Berlin do Królewca, biegnący m.in. przez Kostrzyn, Witnicę, Bogdaniec i Gorzów. Wzrost znaczenia Prus, związany m.in. z napływem kontrybucji oraz postępującymi rozbiorami Polski, przyczynił się do umocnienia pozycji Nowej Marchii.

W XVIII w. Landsberg rozpoczął ekspansję poza mury miejskie. Po regulacji Warty rozbudowano część miasta położoną na jej drugim brzegu. Utworzono system kanałów umożliwiających zarówno gospodarcze wykorzystanie rzeki, jak i połączenia wodne z Berlinem oraz Bydgoszczą (przez Noteć). W 1820 r. rozpoczęto stopniową likwidację murów miejskich. W XIX w. wybudowano Królewską Kolej Wschodnią, łączącą Berlin, Kostrzyn, Gorzów, Krzyż i Królewiec. Jej trasa w Landsbergu biegła wzdłuż Warty, co ułatwiało przeładunek towarów pomiędzy transportem rzecznym a kolejowym.

Wraz ze wzrostem liczby połączeń kolejowych, które w szczytowym okresie sięgały 60 na dobę, narastał problem skrzyżowań torów z ulicami w centrum miasta (w dziewięciu punktach). Rozwiązanie przyniosła budowa estakady kolejowej, oddanej do użytku w 1914 r., która zapewniła bezkolizyjny ruch kolejowy.

Dobre skomunikowanie miasta przyczyniło się do dynamicznego rozwoju przemysłu. W 1843 r. na Zawarciu powstała fabryka kotłów parowych i maszyn oraz stocznia budująca statki rzeczne z silnikami własnej produkcji, obie założone przez Hermana Pauckscha. Gustav Schroeder uruchomił fabrykę lin i kabli, do której poprowadzono linię kolejową oraz rozbudowano port rzeczny. W 1883 r. Max Bahr założył fabrykę worków, która z czasem rozwinęła się w duże przedsiębiorstwo wytwarzające także plandeki i żagle.

Przemysłowcy pozostawili po sobie najpiękniejsze wille w stylu secesyjnym i eklektycznym, a jednocześnie angażowali się w rozwój infrastruktury miejskiej i życia społecznego. Max Bahr wybudował łaźnię miejską, pierwsze przedszkole, mieszkania dla robotników oraz Dom Działalności Społecznej, natomiast Herman Paucksch ufundował fontannę na Starym Rynku.

W 1866 r. władze Landsberga rozpoczęły inicjatywę „Landsberg – miastem parków”, mającą na celu upiększenie miasta. Wiele osób wsparło ją finansowo lub przekazując własne działki pod założenie parków. W rezultacie powstały główne parki miejskie: Wiosny Ludów, Słowiański, Siemiradzkiego, Zacisze, park nad Kłodawką oraz liczne mniejsze tereny zielone i skwery. W tym okresie miasto rozbudowano w kierunku północnym, osuszając podmokłe tereny rozlewiska Kłodawki. Nowe Miasto składało się przede wszystkim z kamienic czynszowych oraz pojedynczych willi.

Pod koniec XIX w. miasto rozpoczęło budowę trakcji tramwajowej. Zamówiono tramwaje, które były zaprojektowane specjalnie dla miasta Landsberg. Obecnie kopia jednego z nich znajduje się obecnie na deptaku przy ul. Wełniany Rynek. W 1905 r. miał miejsce pożar drewnianego, częściowo zwodzonego mostu na Warcie. W 1926 r. ukończono budowę mostu żelbetowego, który później został zniszczony w trakcie II Wojny Światowej. Również w 1905 r. rozpoczęto budowę nowego, katolickiego kościoła p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego przy ul. Warszawskiej (tzw. Czerwonego Kościoła). Był on bardzo nowoczesny jak na ówczesne czasy – posiadał ogrzewanie parowe i elektryczne oświetlenie.

W drugiej połowie XIX w. Kostrzyn zaczął stawać się miastem przemysłowym. Na terenach rolniczych powstawały fabryki, m. in Północnoniemiecka Fabryka Mąki Kartoflanej, przedsiębiorstwo produkujące kotły Schmidta.

Na przełomie XIX i XX w. na omawianym terenie zaczęły powstawać zespoły rezydencjonalne z parkami lub folwarkami (we wsiach). Z tego okresu pochodzi także utrwalona do dzisiaj zabudowa wsi. Mieszkańcy Vietz (Witnicy) rozpoczęli wówczas długotrwałe starania o nadanie praw miejskich. W 1933 r. działacze hitlerowskiej NSDAP obiecali mieszkańcom, że poparcie wyborcze przyspieszy proces uzyskania statusu miasta. Dwa lata później Witnica otrzymała prawa miejskie.

Okres wojen światowych

I wojna światowa zahamowała rozwój Landsberga, Kostrzyna i pozostałych miejscowości, który utrzymał się aż do dojścia Hitlera do władzy. W Landsbergu 1936 r. rozpoczęto budowę fabryki chemicznej koncernu I.G. Farben (po wojnie Zakłady Włókien Chemicznych „Stilon”) oraz koszar wojskowych. W 1938 r., w trakcie tzw. „Nocy Kryształowej”, spalono XIX-wieczną synagogę żydowską.

Podczas II wojny światowej Landsberg nie ucierpiał w wyniku bezpośrednich działań bojowych. Dogodne położenie komunikacyjne sprawiło, że miasto stało się ważnym ośrodkiem ewakuacyjnym. Przebywali tu mieszkańcy Berlina i innych miast, którzy stracili swoje domy, a także uchodźcy ze wschodu. Ewakuowano do niego berlińskie urzędy, szkoły oraz szpitale.

Pod koniec stycznia 1945 r. miasto zajęła Armia Czerwona, po ucieczce generała Keglera, odpowiedzialnego za kierowanie obroną. Wycofujące się wojska niemieckie wysadziły most na Warcie. Stare Miasto zostało natomiast zniszczone w wyniku świadomych podpaleń (którym towarzyszył zakaz gaszenia pożarów), dewastacji oraz grabieży dokonywanych przez żołnierzy radzieckich. Ich obecność destabilizowała również życie miasta – dochodziło do licznych mordów i grabieży. Ponadto, masowy wywóz majątku niemieckich zakładów i fabryk spowodował straty sięgające 95% w wyposażeniu i 60% w zabudowie przemysłowej.

Szacuje się, że w wyniku działań wojennych w mieście zniszczeniu uległo około 35% budynków, a połowa spośród pozostałych 65% wymagała kapitalnego remontu. Władze podjęły decyzję o odbudowie historycznego centrum miasta, nie uwzględniając jego pierwotnego układu ani walorów historycznych, wprowadzając tzw. budownictwo socjalistyczne.

W czasie II wojny światowej w Kostrzynie, w obecnej dzielnicy Drzewice, funkcjonował niemiecki obóz jeniecki Stalag III C, będący podobozem obozu Sachsenhausen. 31 stycznia 1945 r. wojska radzieckie dotarły do miasta. W ciągu trzech tygodni cała ludność została ewakuowana na zachodni brzeg Odry, a miasto przekształcono w twierdzę. Obrona Kostrzyna była dowodzona przez Heinza Reinefartha, odpowiedzialnego za liczne zbrodnie wojenne podczas tłumienia powstania warszawskiego. Walki trwały do 30 marca i zakończyły się kapitulacją strony niemieckiej.

Kostrzyn nad Odrą uznawany jest za jedno z najbardziej zniszczonych wojną miast na terenie dzisiejszej Polski – zniszczeniu uległo około 95% zabudowy, w tym wszystkie zakłady produkcyjne i budynki użyteczności publicznej. Stare Miasto wraz z zamkiem i kościołem nie zostało odbudowane, a rozwój miasta skoncentrował się w kierunku wschodnim. Po wojnie granicę między Polską a Niemcami ustalono na rzece Odrze, dzieląc Kostrzyn na część niemiecką (Kietz i Długie Przedmieście) oraz polską (Stare i Nowe Miasto). Do sierpnia 1945 r. Kostrzyn podlegał komendanturze wojskowej. Później był miastem zamkniętym, zamieszkanym głównie przez kolejarzy i celników. W latach 50. rozpoczęto budowę Zakładów Celulozy i Papieru, największej tego typu fabryki w Polsce.

W trakcie II wojny światowej najmniejsze straty poniosła Witnica, gdzie zniszczeniu uległo około 8% zabudowy. Po zajęciu miejscowości przez wojska radzieckie spalono dawny ratusz, budynek poczty oraz pałac.

Od grudnia 1944 r. ludność niemiecka zaczęła opuszczać Landsberg. Największe wysiedlenie, z uwagi na jego brutalny charakter nazywane „wypędzeniem”, miało miejsce w czerwcu 1945 r., w wyniku którego teren opuściło około 25 tys. Niemców. W mieście pozostali jedynie fachowcy niezbędni do jego funkcjonowania, którzy stopniowo opuszczali je do 1950 r. Pod koniec marca 1945 r. do Gorzowa dotarła pierwsza grupa osadników („pionierów”) z Wągrowca, która objęła cywilną władzę nad miastem.

Po II wojnie światowej Gorzów stał się miastem przemysłowym, z takimi przedsiębiorstwami jak Stilon, Silwana, Zakłady Mechaniczne (początkowo Ursus) i Stolbud. Największe znaczenie miały Zakłady Włókien Chemicznych Stilon, powstałe na bazie przedwojennej fabryki chemicznej koncernu I.G. Farben, produkujące kasety magnetofonowe i filmowe oraz włókna sztuczne. W czasach największej świetności zakład zatrudniał ponad 10% mieszkańców miasta i był wszechstronnie powiązany z jego rozwojem, przyczyniając się do powstawania nowych osiedli mieszkaniowych, dróg, placówek oświatowych oraz instytucji kultury, sportu i rekreacji. Dużą popularnością cieszył się żużel, a klubowi Stal Gorzów patronowały Zakłady Mechaniczne.

Czasy powojenne i wiek XXI

Po zakończeniu działań wojennych omawiane tereny weszły w granice Polski. Dotychczasowi mieszkańcy, głównie narodowości niemieckiej, zostali wysiedleni, a ich miejsce zajęła ludność pochodzenia polskiego, w dużej mierze przesiedlona z terenów zajętych przez ZSRR, a także z województw poznańskiego, rzeszowskiego, krakowskiego, kieleckiego, łódzkiego i warszawskiego. Powstała swoista „mieszanka kulturowa”, w której zetknęły się różne zwyczaje, języki i tradycje. Przez długi czas mieszkańcy odczuwali poczucie tymczasowości pobytu, co ograniczało troskę o przestrzeń życiową czy wspólną. Dodatkowo niechęć do dziedzictwa niemieckiego skutkowała dewastacją budynków, dzieł sztuki oraz mienia ruchomego. W późniejszym okresie problem pogłębiała niechęć do własności publicznej, wynikająca z oporu wobec systemu komunistycznego. Ucierpiały szczególnie majątki ziemskie, w tym pałacyki i folwarki, włączone do PGR-ów.

Decydujące zmiany w podejściu mieszkańców nastąpiły od lat 90. XX w.. Miały związek z pojawieniem się w społeczności poczucia lokalnego patriotyzmu (do głosu doszły pokolenia urodzone na tych ziemiach), upadkiem systemu komunistycznego i stopniowym wzrostem dobrobytu. Na początku lat 90. miasto nawiązało formalne kontakty z Bundesarbeitsgemeinschaft Landsberg (Warthe) Stadt und Land – stowarzyszeniem dawnych mieszkańców Gorzowa i powiatu. Kilka lat później ustanowiono Dzień Pamięci i Pojednania, obchodzony w rocznicę wkroczenia Armii Czerwonej do Landsbergu, podczas którego gorzowianie, dawni landsberczycy i ich potomkowie składają kwiaty na cmentarzach, podkreślając wspólne działania na rzecz miasta, a rozbrzmiewa Dzwon Pokoju. Owocem współpracy są m.in. rekonstrukcja fontanny Pauckscha na placu katedralnym, umieszczenie w Parku Kopernika – dawnym cmentarzu ewangelickim – kamienia z tablicą pamiątkową, wybudowanie ossuarium na cmentarzu komunalnym, gdzie spoczęły szczątki 2700 dawnych mieszkańców Landsberga, oraz odsłonięcie popiersia Maxa Bahra i kamienia z portretem Egometa Brahtza, twórcy landsberskich parków.

Gorzów Wielkopolski jest miastem rodzinnym takich osobistości jak: żużlowcy Bartosz Zmarzlik (wielokrotny medalista mistrzostw świata) i Edward Jancarz (mistrz świata), wioślarze Michał Jeliński (mistrz olimpijski) i Tomasz Kucharski (medalista olimpijski), kolarze Lech Piasecki i Zenon Jaskóła, premier Kazimierz Marcinkiewicz, piosenkarka Krystyna Prońko, muzyk Adam Bałdych, poetka romska Papusza (Bronisława Wajs).

W 1997 r. Gorzów odwiedził papież Jan Paweł II, który spotkał się z wiernymi na obecnym Placu Papieskim przy parafii p.w. Pierwszych Męczenników Polski; ołtarz został przeniesiony na nabrzeże Warty w Santoku. W latach 2006-2007 r. przeprowadzono przebudowę mostu Staromiejskiego, po której zyskał przedwojenny wygląd. W 2017 r. miał miejsce pożar katedry, w wyniku którego niemal doszczętnie spłonęła wieża a dolna część świątyni została zalana wodą używaną do gaszenia. W 2021 r. świątynię ponownie udostępniono wiernym. Zakończone prace objęły zarówno elewację jak i wnętrze świątyni, dając jej nowy blask, często oceniany jako lepszy niż przed pożarem.

Lata 90. przyniosły również otwarcie przejścia granicznego w Kostrzynie. Zakłady Celulozy i Papieru przeszły w ręce Szwedów i zmieniły nazwę na Arctic Paper, co stało się impulsem do odrodzenia gospodarczego miasta. W 2001 r. na terenach zalewowych pomiędzy Kostrzynem a Witnicą utworzono Park Narodowy Ujście Warty. W 2004 r. otwarto Muzeum Twierdzy Kostrzyn. W latach 2004-2017 odbywał się tu także Festiwal Woodstock (Pol’and’Rock Festival), jeden z największych festiwali muzyki rockowej w Europie.

Literatura:

Benyskiewicz J., Boras Z., Wędzki A. 1990. Dzieje Gorzowa. Tom I. Gorzowskie Towarzystwo Naukowe, Gorzów Wlkp.

Czarnuch Z. 2012. Witnica na trakcie dziejów. Miejski Dom Kultury, Witnica

Jurek T., Szczegóła H. 2009. Z dziejów Gorzowa Wlkp. (1945-2007). Tom I. Życie społeczno-polityczne. Wydawnictwo Wojewódzkiego Ośrodka Metodycznego, Gorzów Wlkp.

Kamińska K. 2007. Gorzów Wielkopolski. Miasto na siedmiu wzgórzach. Wyd. Amistad, Kraków

Kosiorek H., 2000. Rocznik lubuski. Tom XXVI, cz. 2. WSP, Zielona Góra

Marczewski J. (red.) 1991. Kostrzyn nad Odrą. Dzieje dawne i nowe. Instytut Zachodni, Poznań

Neininger F., Sikorski J. 2010. Landsberg an der Warthe. Gorzów Wielkopolski. Jedno miasto – wspólna historia. Zwei Namen – Eine Geschichte. Archiwum Państwowe w Gorzowie Wielkopolskim i Brandenburskie Główne Archiwum Krajowe w Poczdamie. Gorzów Wielkopolski

Staszak P. 2018. Sekrety Gorzowa. Księży Młyn Dom Wydawniczy, Łódź.

Netografia:

https://encyklopedia.wimbp.gorzow.pl/

www.klodawa.szczecin.lasy.gov.pl

www.kostrzyn.pl

www.powiatgorzowski.pl

Tagi: ,