-> Miejsca i szlaki, Obszar jako destynacja turystyki kulturowej   lipiec, 2025

Powiat bytowski jako obszar recepcji turystyki kulturowej

Autor: Mariusz Bąk

Jak wynika z przeprowadzonej analizy potencjału turystyczno-kulturowego mikroregionu, zlokalizowane tu zasoby antropogeniczne oraz zagospodarowane już walory mogą stanowić podstawę dla licznych form turystyki kulturowej. Większa koncentracja niektórych typów zasobów i funkcjonowanie szeregu obiektów wskazują na duże szanse rozwinięcia oferty turystyki dziedzictwa kulturowego (w tym sakralnej), turystyki etnicznej, turystyki biograficznej i turystyki obiektów przemysłowych i technicznych. Poniżej przedstawiono bardziej szczegółowo odnoszące się do nich grupy walorów oraz ewentualne rekomendacje dotyczące możliwych sposobów ich wykorzystania.

  1. Zamek w Bytowie jako filar turystyki dziedzictwa kulturowego w mikroregionie

Głównym celem podróży ukierunkowanej na poznawanie dziedzictwa kulturowego mikroregionu jest bez wątpienia zamek w Bytowie. Zbudowany na przełomie XIV i XV wieku z inicjatywy Zakonu Krzyżackiego, pełnił funkcje administracyjne i militarne. Z czasem przeszedł w ręce książąt pomorskich, a następnie Prusaków. Obiekt wyróżnia się wysokim stopniem zachowania, a także przemyślaną adaptacją do celów turystycznych i edukacyjnych, będąc siedzibą między innymi Muzeum Zachodniokaszubskiego. Liczne wydarzenia kulturalne odbywające się w jego murach i na dziedzińcu (np. Thunder Fest, Bytów Musical Festiwal, BytOFFsky Festival) sprawiają, że jest atrakcją nie tylko turystyczną, ale również miejscem budowany i utrwalania tożsamości lokalnej.

Zamek ten pełni rolę wyraźnej dominanty w promocji zarówno miasta, jak i całego powiatu, koncentrując na sobie uwagę większości działań informacyjno-turystycznych. Zamek jest częścią samochodowej trasy turystycznej pn. „Szlak Zamków Gotyckich” obejmującej dwanaście zamków Warmii, Mazur i Pomorza. Zarządcą szlaku jest Stowarzyszenie Gmin Polskie Zamki Gotyckie. Wydaje się, że prestiż zamku, a w konsekwencji i całego mikroregionu mógłby zostać znacząco podniesiony poprzez włączenie obiektu do Europejskiego Szlaku Gotyku Ceglanego. W tej chwili w Polsce jest tylko siedem takich obiektów – w Chełmnie, Gdańsku, Grudziądzu, Myśliborzu, Olsztynie, Płocku oraz Sławnie. Tym bardziej, że zamek nie jest jedyną gotycką budowlą w mieście. W centrum miasta wznosi się wieża św. Katarzyny. Mocną cechą obu tych obiektów – zamku i wieży – jest ich zagospodarowanie. W obu zorganizowane są wystawy odnoszące się do materialnego i duchowego dziedzictwa mikroregionu. Można by pokusić się jedynie o zwiększenie dostępności ekspozycji w wieży. Jej zwiedzanie jest możliwe jedynie od wtorku do piątku, kiedy to z reguły w weekendy ruch turystyczny jest większy, zwłaszcza w okresie wiosenno-letnim.

  • Kościoły drewniane i szachulcowe: sakralne dziedzictwo mikroregionu

Na uwagę zasługują również liczne zabytkowe kościoły, w tym cenne dla krajobrazu kulturowego obiekty drewniane i szachulcowe. Drewniane świątynie znajdują się m.in. w Brzeźnie Szlacheckim, Borzyszkowach oraz Sominach, natomiast kościoły szachulcowe zlokalizowane są m.in. w Łubnie, Kołczygłowach, Miłocicach, Świerznie i Wałdowie. Kościół w Świerznie został zbudowany w 1710 roku i wyróżnia się bogatym, barokowym wystrojem. Naprzeciw kościoła zlokalizowana jest pastorówka z XIX wieku. Obiekt został starannie odrestaurowany i obecnie znajduje się w nim szlifiernia bursztynu Erwina Witrambowskiego. Świątynia w Wałdowie zwraca na siebie uwagę urokliwym położeniem. Wznosi się na niewielkim wzniesieniu nad Jeziorem Wałdowskim Wielkim. Ponadto, zachowały się w niej oryginalne barokowe witraże. Istnieją również obiekty o konstrukcji mieszanej, drewniano-szachulcowej, jak te w Jasieniu i Ugoszczy. Przy kościele w Dretyniu, który sam w sobie nie ma wyjątkowych walorów architektonicznych, znajduje się dzwonnica z 1822 roku. Pierwotny obiekt, zbudowany około 1500 roku, spalili żołnierze radzieccy w 1945 roku. Zabytki te mogłyby stanowić odrębny, spójny produkt turystyczny – na wzór funkcjonujących z powodzeniem w innych regionach kraju „Szlaku kościołów drewnianych wokół Puszczy Zielonka”, „Szlaku Kościołów Drewnianych Regionu Kozła”, czy „Szlaku Kościołów Drewnianych Ziemi Kaliskiej”. Znaczenie tego typu szlaku można dodatkowo wzmocnić, uwzględniając potencjał turystyki biograficznej. Część z wymienionych świątyń wiąże się bowiem z postaciami o istotnym znaczeniu historycznym, w tym na skalę międzynarodową. Na pierwszy plan wysuwają się w tym kontekście kościoły w Kołczygłowach i Łubnie. W Kołczygłowach zawarł związek małżeński Otto von Bismarck z Johanną von Puttkamer, natomiast świątynia w Łubnie – ufundowana przez ród Puttkamerów – była miejscem wielu ważnych wydarzeń związanych z historią tej pomorskiej rodziny szlacheckiej.

  • Dziedzictwo kaszubskie i niemieckie jako zasoby rozwoju turystyki etnicznej

Dziedzictwo kulturowe Kaszubów ma istotny potencjał do przyciągania turystów do powiatu bytowskiego, zwłaszcza w kontekście obserwowanego w ostatnich latach renesansu zainteresowania folklorem i kulturą ludową. Muzeum Zachodniokaszubskie w Bytowie prezentuje bogatą ekspozycję sprzętów i narzędzi codziennego użytku, charakterystycznych dla życia Kaszubów w XVIII-XX wieku. Znajdują się tam eksponaty dotyczące rolnictwa, rybołówstwa, plecionkarstwa, tkactwa, kowalstwa, kołodziejstwa, pszczelarstwa i innych codziennych aktywności dawnych mieszkańców regionu. W muzeum prezentowane jest również dziedzictwo kaszubskiej sztuki współczesnej, w tym między innymi malarstwo, rzeźba i zabawkarstwo. Placówka prowadzi również szeroką działalność edukacyjną – na zamówienie organizowane są warsztaty i lekcje tematyczne, głównie adresowane do uczniów szkół podstawowych. Zajęcia muzealne dotyczą między innymi współczesnej sztuki ludowej Kaszub z uwzględnieniem stroju ludowego, zabawy z kaszubskimi instrumentami, opowiadań kaszubskich bajek i legend.

Działania w zakresie popularyzacji dziedzictwa kaszubskiego prowadzą także oddziały Muzeum Zachodniokaszubskiego – Zagroda Styp-Rekowskich w Płotowie oraz Muzeum Szkoły Polskiej. Oferta kierowana jest nie tylko do osób o kaszubskich korzeniach, ale do wszystkich zainteresowanych kulturą ludową i regionalną. Zagroda Styp-Rekowskich przypomina o bohaterskiej, narodowej postawie Kaszubów w okresie pruskiego zaboru i w okresie międzywojennym, kiedy to ziemia bytowska znalazła się poza granicami odradzającej się Rzeczpospolitej. Kaszubi z zaangażowaniem dążyli do przyłączenia ziemi bytowskiej do Polski, walczyli o możliwość nauki języka polskiego w szkołach, także o możliwość prowadzenia polskich szkół. W zagrodzie również odbywają się warsztaty odnoszące do kultury kaszubskiej – „Wśród kaszubskich legend”, „Od owieczki do wełniaczka”, „Kaszubscy muzykanci”, czy „Współczesny kaszubski etnodizajn”.

Wspominając Kaszubów, nie sposób pominąć ich dziedzictwa kulinarnego. W Bytowie, Miastku, Miszewie oraz Piasznie znajdują się obiekty wchodzące w skład Pomorskiego Szlaku Kulinarnego (Gospodarstwo Agroturystyczne „Góra Lemana” w Piasznie, Restauracja „Jaś Kowalski” w Bytowie, Gospodarstwo Agroturystyczne „Nad Stawem” w Miszewie, Restauracja „Maxima” w Miastku). Są to punkty gastronomiczne, w których menu znalazły się potrawy zebrane przez naukowców etnografów i opublikowane w postaci folderu pn. „Przeszłość dla przyszłości – wielokulturowość kuchni Pomorza. Opracowanie to zawiera 35 przepisów dań o pomorskim, w tym kaszubskim, rodowodzie potwierdzonym w źródłach historycznych i etnograficznych, a dodatkowo bazujących na łatwo dostępnych i pochodzących z danego regionu surowcach i produktach. Z terenu mikroregionu bytowskiego są to m.in. tradycyjny chleb żytni, zupa brzadowa z kluseczkami, wyroby wędzone z gęsi, pieróg gryczany – jaworowski, czy kluski ziemniaczane z kapustą szmurowaną. Istnieją także restauracje poza szlakiem, które serwują typowe potrawy kuchni kaszubskiej, jak Restauracja „Kaszubianka” w Bytowie, w której podaje się m.in. śledzia po kaszubsku, kiszkę po kaszubsku, lina po kaszubsku, czy pstrąga na kwaśno.

Drugą ważną grupą docelową w kontekście rozwoju turystyki etnicznej są turyści z Niemiec, szczególnie w ramach tzw. turystyki sentymentalnej. Z uwagi na skomplikowaną historię regionu, oferta dla tej grupy powinna uwzględniać nie tylko zabytki architektury z okresu przedwojennego, ale także liczne, choć obecnie często pomijane w ofercie turystycznej, cmentarze ewangelickie. Wyjątek stanowi zrewitalizowany Cmentarz Leśników w Pysznie, który może stanowić wzorcowy przykład integracji dziedzictwa niemieckiego z lokalną narracją historyczną. Kilkadziesiąt innych cmentarzy jest jednak w stanie zaawansowanej dewastacji i powoli znikają z krajobrazu. Wraz z nimi znika nie tylko pamięć o dawnych mieszkańcach regionu, ale także elementy sztuki sepulkralnej.

  • Lokalne ślady wielkich postaci: turystyka biograficzna jako dopełnienie turystyki etnicznej

Dopełnieniem powyższych rozważań w zakresie turystyki etnicznej mogą być wątki odnoszące się do życiorysów wybitnych postaci, w tym tych ściśle powiązanych z historią zjednoczenia Niemiec. Mają one duży potencjał z powodzeniem zainteresować turystów z Niemiec. W trakcie badań waloryzacyjnych odnotowano liczne powiązania regionu z ponadprzeciętnymi postaciami historycznymi, w tymi o znaczeniu międzynarodowym i krajowym. Szczególny nacisk należy położyć na XVIII- i XIX-wiecznych wybitnych niemieckich polityków. Na pierwszy plan wysuwają się Otto von Bismarck – premier Prus (1862-1873; 1873-1890), pierwszy kanclerz Rzeszy (1871-1890) – oraz jego żona Johanna von Puttkamer, których związki z regionem są wyjątkowo silne. W 1847 roku w dzisiejszym kościele pw. Chrystusa Króla w Kołczygłowach para zawarła związek małżeński. W Barnowcu z kolei znajduje się pałac, w którym urodziła się i wychowała Johanna. Oprócz tego, Bismarck w latach 60. XIX wieku stał się właścicielem majątku w Wierszynie. Wraz z żoną w latach 60. XIX wieku zamieszkali na krótko w miejscowym, nieistniejącym już dworze.

W Miastku w latach 1787-1794 mieszkał Gebhard Leberecht von Blücher (1742-1819), książę, feldmarszałek Królestwa Prus, dowódca armii pruskiej w bitwach między innymi pod Waterloo, Kaczawą, Lipskiem i Craonne. Jego żoną była baronessa Caroline Amelie von Mehling (1756-1791). Caroline zmarła młodo, a jej ciało złożono w krypcie miasteckiego kościoła, obecnie kościoła Najświętszej Marii Panny Wspomożenia Wiernych. Do II wojny światowej o tym szczególnym pochówku przypominała wmurowana w posadzkę płyta nagrobna z inskrypcją, dzisiaj po tablicy nie ma jednak śladu. W tym miejscu warto wspomnieć, że także do czasu II wojny światowej przed kościołem w Miastku stał pomnik Ottona von Bismarcka, obecnie na oryginalnym postumencie stoi figura Chrystusa Króla. Pomnik kanclerza został obalony już w 1945 roku.

W lesie nieopodal Miastka, niegdysiejszym parku podmiejskim, przy drodze prowadzącej do jezior Kamień i Orlego, w 2013 roku udało się zlokalizować znany z przedwojennych fotografii głaz poświęcony Blücherowi. Inskrypcja z jego nazwiskiem przez dziesięciolecia znajdowała się pod warstwą mchu. Feldmarszałek był także patronem ulicy w przedwojennym Miastku, dzisiejszej ulicy Grunwaldzkiej.

Warto przytoczyć również postaci Alfreda (1837-1910) i Hermanna (1865-1922) Gutzmannów. Ten pierwszy otworzył w Berlinie pierwszą szkołę dla głuchoniemych, łącząc dydaktykę z elementami terapii logopedycznej, drugi – profesor medycyny – uznawany jest za pioniera nowoczesnej foniatrii.

Niestety, w trakcie terenowych badań waloryzacyjnych, za wyjątkiem krótkich wzmianek o Bismarcku, nie natrafiono na jakiekolwiek elementy małej infrastruktury turystycznej (tablice pamiątkowe, tablice informacyjne, pomniki, kamienie pamiątkowe itp.) wskazujące na związki regionu z tymi wybitnymi postaciami historycznymi. Wydaje się, że istnieje tu jeszcze duży, niewykorzystany potencjał do rozwoju turystyki biograficznej. Rozmowy przeprowadzone w Centrach Informacji Turystycznej w Miastku i w Bytowie wskazują także na małą świadomość społeczną tychże powiązań i potencjalnych realnych korzyści płynących z takiej promocji.

  • Historia inżynierii w krajobrazie mikroregionu: turystyka obiektów przemysłowych i technicznych

            Turystyka obiektów przemysłowych i technicznych, inaczej nazywana turystyką industrialną skupia się w regionie na walorach związanych z elektrowniami wodnymi. Obiekty w Strudze oraz w Gałąźni Małej są jednymi z najważniejszych zespołów hydrotechnicznych z punktu widzenia historii hydrotechniki w Europie. Infrastrukturę uzupełniają interesujące rozwiązania techniczne – zamki wodne i kanały derywacyjne. Elektrownia wodna w Strudze należy do najstarszych nieprzerwanie działających tego typu obiektów na świecie. Powstała bowiem pod koniec XIX wieku. Elektrownia w Gałąźni Małej w momencie budowy była największą elektrownią wodną w środkowej i północnej części Europy. Szlak Najstarszych Elektrowni Wodnych, choć jako produkt dość dobrze znany, przynajmniej lokalnie, ma jednak problemy z jednolitą identyfikacją i nazewnictwem. Wydaje się również, że informacje o dostępności obiektów są słabo eksponowane i niespójne w zależności od źródła. Poprawa komunikacji zarządców tychże obiektów z potencjalnym turystą jest konieczna, jeśli region chce rozwijać ten rodzaj turystyki na swoim terenie.

            Cieszy natomiast dostrzeżenie potencjału starych mostów kolejowych. Na szczególną uwagę zasługuje most nad rzeką Borują w Bytowie o konstrukcji wzorowanej na rzymskich akweduktach. W 2017 roku rozpoczął się remont mostu, a w 2019 roku nastąpiło jego oficjalne otwarcie. Most, poza gruntowną renowacją, doczekał się oświetlenia, a także zagospodarowania rekreacyjnego wokół. W 2021 roku obiekt otrzymał wyróżnienie w konkursie Zabytek Zadbany w kategorii „Rewaloryzacja przestrzeni kulturowej i krajobrazu”.

Tagi: ,